Сабақ кезеңдері

Мұғалімнің іс - әрекеттері

Оқушылардың іс - әрекеттері

І.

Ұйымдастыру кезеңі

Тренинг

2 мин

      Оқушылармен амандасу. Оқушыларды түгендеу. Зейіндерін сабаққа аудару, сабақ мақсатымен таныстыру.

«Сен қайдасың?»

    Амандасады, сабаққа келмеген оқушыларды айтады. Тренингке қатысады.

• Сәлем достым (қол беріп амандасу)
• Сен қалайсың? (иықтарын қағады)
• Қайда болдың? (құлақтарын тартады)
• Жақсы болды (қол шапалақтайды)

ІІ. Үй жұмысын тексеру

5 мин

     Тест тапсырмасын ДК-де  My test бағдарламасында орындайды.

Тест

1. Мәліметтер қорының қай жазбасында «Pentium» сөзі «ЖЖҚ» көрсеткішінде өсу реті бойынша сұрыптау кезінде пайда болады?

A) 1

B) 2

C) 3

D) 4

2. МҚ «Тестілеу» кестесімен берілген.

1-кесте жазбасы қандай тәртіппен орналасады? Екі көрсеткіш бойынша сұрыптаудан кейін: жынысы (кему реті бойынша); жасы (өсу реті бойынша).

A) 2,3, 1,6, 4, 5

B) 1,4, 3,6, 2, 5

C) 1,4, 3,2, 6, 5

D) 3,2, 1,6,4, 5

3. «Тестілеу» МҚ бойынша сұрақ (2-сұрақ). Оқушылар ішіндегі 17 жастан кіші ер балалар туралы мәлімет беретін таңдау шартын анықта.

А)жынысы = ер немесе жасы =15

     немесе жасы =16

В) жынысы = ер немесе жасы >16

С) жынысы = ер немесе жасы <17

D) жынысы = ер немесе жасы <18

4. «Тестілеу» МҚ бойынша сұрақ(2-сүрақ). Тегі > В* шарты бойынша таңдау жүргізілсе, программада қандай жазба шығады?

A) 4, 5, 6

B) 1,2,3

C) ешқандай жазба шықпайды

D) 1,4, 5,6

5. «Тестілеу» МҚ бойынша сүрақ (2-сүрақ).

Қандай жазба жасы >15 және Тегі >*а шарты бойынша тандау жүргізуін қанағаттандырады?

А) 1,2

В) 2,3

С) 4, 5, 6

D)3,4

ІІІ. Жаңа тақырыпты түсіндіру

 10мин

       Біз бұрын мысал ретінде келтірген Оқушылар кестесін қарапайым мәліметтер қоры деп қарастыруға болады, бірақ шындығына келгенде ол қор емес, жай ғана кесте. Тәжірибеде көптеген байланысқан кестелерден құрылған күрделірек құрылымдармен жұмыс істеуге тура келеді. Сондықтан мұндай қорларды «реляциялық» деп атайды, яғни, бірнеше кесте арасындағы қатынастардың негізінде құрылған қор.

       Егер кестелер арасындағы байланыс орнатылған болса, онда әртүрлі кестелермен тұтас мәліметтер қоры ретінде жұмыс істеуге болады.

Бірегей және түйінді көрсеткіштер

       Кестелер арасындағы байланысты орнату үшін түйінді көрсеткіштерді көрсету қажет. Мұндай көрсеткіштер бір кестедегі жазбалар арқылы басқа кестедегі мәліметтерді таба алады. Негізгі көрсеткіштегі мәліметтер бір кестенің ішіндегі әртүрлі жазбаларда қайталанбауы қажет. Түйінді көрсеткіштердегі мәліметтерге жазбалар дәлме-дәл сәйкес келуі керек. Мысалы, бір сыныпта бірдей текті екі оқушы болса, онда олардың бақылау жұмыстарын тексергенде қайсысының жұмысы екенін. анықтау қиынндық туғызады. Мәлімет анық болу үшін оқушының атын қосу қажет.

Бірегей көрсеткіш-бұл мәндері қайталанбайтын көрсеткіш.

        Тегі көрсеткіші бірегей бола алмайды, себебі тегі бірдей бірнеше адам болуы мүмкін. Мұндай көрсеткішті кестелерді байланыстыру үшін қолдануға болмайды.

        Бірегей көрсеткішке ұялы телефон нөмірінің көрсеткішін айтуға болады, бірақ  бір телефон нөмірін бірнеше адам қолдануы мүмкін.

        Егер кестенің көрсеткішінің ешқайсысы бірегей ретінде жарамсыз болса, онда оны жасанды жолмен құруға болады.

        Сендер көрсеткіштер типін талдау барысында есептеуіш көрсеткіш типі тізбектелген натурал сандарды автоматты түрде өспелі етіп шығаратынын байқадыңдар. Демек, осындай көрсеткіште мәліметтер қайталанбайды. Сондықтан мұндай типті көрсеткіш бірегей болып табылады, яғни, оны түйінді көрсеткіш ретінде пайдалануға болады.

          Әрине, бірегей көрсеткіштер кестеде бірнешеу болуы мүмкін, ал түйінді көрсеткіштер тек біреу ғана болады.

          Программа түйінді көрсеткішпен жеке жұмыс істейді. Ол оның міндетті түрде бірегейлігін сынақтан өткізеді. Егер түйінді көрсеткіште қайталанған жазбалар кездессе, онда қате екені туралы хабарлама шығады.

          Кесте құрылымын жасау кезінде қолданушы көбінесе жұмыс барысында қай көрсеткішті түйінді көрсеткіш ретінде алатынын білмей жатады. Программа қолданушыға кесте құрылымын сақтау барысында түйінді көрсеткішті көрсетуін еске салады. Егер қолданушы қай көрсеткішті таңдарын білмесе, онда МҚБЖ автоматты түрде түйінді көрсеткішті құруды ұсынады. Сендер тек жүйенің ұсынысына дұрыс жауап берсеңдер, сол жеткілікті болады.

Кестелер байланысы

Байланыстың 3 түрі бар.

1. Бірнешеге біреу. Байланыстың бұл түрі кең таралған болып табылады. Бұған сатып алушы — тауарлар бай­ланысы мысал бола алады. Шынында да, сатып алушы көп тауар сатып ала алады, ал тауар тек бір сатып алушымен ғана сатылып алынады.

2. Бірге біреу. Байланыстың бұл түрі Сынып жетекшісі — сынып қатынасының мысалында түсінікті болады. Бірге біреу байланысы бір кесте ретінде көрсетілуі мүмкін тәрізді. Бірге біреу қатынасы кестелерде өте сирек қолданылады.

3. Бірнешеге көп. Мұғалім — оқушы байланысы мысал бола алады. Бір мұғалімнің көп оқушылары бар, әр оқушы көп мұғалімде оқиды. Мұғалім мен оқушы сияқты байланысты кестелер арасында ұйымдастыру айтарлықтай күрделі, сондықтан байланыс үшін осындай түрдегі үшінші кестені құрады:

        Іс жүзінде мәліметтер қорында Бірнешеге біреу типіндегі байланысты қолданады. Байланысқан кестелерде кестелердің біреуі негізгі, ал басқалары — бағынушы болады. Жазбалары аз кесте негізгі кесте болып есептелінеді.

Microsoft Access-те кестелерді байланыстыру «Мәліметтер сұлбасы» деп аталатын арнайы терезе арқылы іске асырылады және Мәліметтер қорымен жұмыс => Мәліметтер сұлбасы бұйрық жолағымен шақырылады.

        Егер кестелер арасында бұрын ешқандай байланыс орнатылмаған болса, онда Мәліметтер сұлбасын шақырғаннан кейін Кестені қосу терезесі ашылады (56-сурет).       

       Байланыстар үшін қажетті кестелерді бірден қосуға болады немесе оны кейін де істеуге болады.

56-сурет. Кестелер арасындағы байланысты құру

        Қосылған кестелер көрсеткіштер тізімімен және сары кілт таңбасымен белгіленген түйінді көрсеткіші бар жеке нысан түрінде көрсетіледі.

        Байланыстыру үшін тінтуірдің сол жақ батырмасымен көрсеткішті бір кестеден басқа кестедегі сәйкес көрсеткішке апарса, жеткілікті. Байланыс біріктіруші сызықпен көрсетіледі (57-сурет).

        Байланыс үшін екі кестеде де түйінді көрсеткіш болуы керек. Сонымен қатар байланысатын көрсеткіштердің типтері бірдей болуы қажет. Мысалы, Оқушы кестесіндегі Мұғалімнің тегі көрсеткішін Мұғалім кестесіндегі Код көрсеткішімен байланыстыруға болмайды. Бұл жағдайда Оқушы кестесіндегі Мұғалімнің коды көрсеткіші және Мұғалім кестесіндегі Код көрсеткіші байланысқа жарайды (57-сурет).

       Байланыстарды құрғаннан кейін программа Байланыстарды өзгерту сұхбат терезесін шығарады, ол жерде құрылатын байланыстың қасиеттерін беруге болады.

       Сақталған мәліметтер сұлбасы мәліметтер қорымен жұмыс істеудің кез келген сәтінде шақырылуы және өзгертілуі мүмкін.

       Әрбір белгіленген байланыс тінтуірдің оң батырмасымен шақырылатын контекстік мәзір арқылы жойылады.

       Егер кестелер дұрыс байланысқан болса, онда кестелердің бірінің (байланыс үшін түйінді көрсеткіш таңдалған кесте) көрінісі өзгереді. Бірінші көрсеткіштің алдында (+) белгісі бар қосымша бөлім пайда болады. Осы (+) белгісінде тінтуірді шерту арқылы байланысқан кестедегі жазбалары бар ашылмалы тізім көрінеді. Әрі осы кестенің байланысқан көрсеткіші бойынша сәйкес келетін жазбалар ғана шығады.

       Біздің мысал үшін әр сынып жетекшісінің сыныбында оқитын оқушылар жайлы мәліметтері бар ашылмалы тізімді қарауға болады (58-сурет ).

58-сурет. Байланыстан кейінгі кестенің көрінісі

ТҮЙІН

• Бірегей көрсеткіш - мәндері қайталанбайтын көрсеткіш.
• Түйінді көрсеткіш - бұл жазбаны бірмәнді анықтайтын көрсеткіш.
• Көбінесе кестелерде түйінді көрсеткіш ретінде Санауыш типіндегі көрсеткіш қолданады.
• Байланыстың 3 түрі бар: Бірнешеге біреу, Бірге біреу, Бірнешеге көп.
• Іс жүзінде мәліметтер қорында Бірнешеге біреу түріндегі кестелер байланысын қолданады.
• Microsoft Access-те кестелерді байланыстыру «Мәліметтер сұлбасы» деп аталатын арнайы терезе арқылы іске асырылады және Мәліметтер қорымен жұмыс => Мәліметтер сұлбасы бұйрық жолағымен шақырылады.
• Байланыс үшін тінтурдің сол жақ батырмасымен көрсеткіштің бір кестеден басқа кестедегі сәйкес көрсеткішіне апарса, жеткілікті. Байланыс біріктіруші сызықпен көрсетіледі.
• Сақталған мәліметтер сұлбасы мәліметтер қорымен жұмыс істеудің кез келген сәтінде шақырылуы және өзгертілуі мүмкін.

ІV. Компьютердегі практикалық жұмыс

13 мин

   Оқулықпен жұмыс. 125-128 б.б., компьютердегі тәжірибелік жұмысты ДК-де Access2013 бағдарламасында орныдайды.

    Компьютердегі тәжірибелік жұмыс

А деңгейі

«Менің сыныбым» мәліметтер қорымен жұмыс.

     Тағы екі кесте - Пәндер, Бағалар құрыңдар және оларды толтырыңдар.

Пәндер кестесі

Бағалар кестесі

1. Барлық үш кестені байланыстырыңдар. Сендер Access МҚБЖ-сы арқылы құрған кестелер мен байланыстарды көресіңдер. Ол автоматты түрде атаулары бірдей және типтері сәйкес көрсеткіиітерді байланыстырады.

2. Мұндай кестелер бағаларды қоюға ыңғайсыз. Бағаны қою үшін оқушы мен пәннің кодын есте сақтау керек. Бағалар кестесінен Пән коды көрсеткішін таңдаңдар және Алмастырып қою шебері типін орнатыңдар.

3. Мәліметтер көзінің кестесі ретінде Пәндерді жәнеКод пенАтау көрсеткішін таңдаңдар. Енді кесте режімінде тізімнен атауларды таңдауға болады.

4. Оқушылар тізімін алу үшін 2-ші және 3-ші қадамды қайталаңдар. Бұл жағдайда алмастырып қоюды екі көрсеткішпен орындайсыңдар, өйткені тегі мен атын шығаруы қажет. Ол үшін Оқушы коды көрсеткііиін таңдаңдар,Ал­мастырып қою (Подстановка ) қосымшасындағы Дереккөз жолы (Источник строк) параметры таңдаңдар және он, жақтағы батырманы шертіңдер. Қарапайым сұраныстармен жұмыс істеуден айырмашылығы жоқ сұраныстарды құрушы ашылады. Тегі (Фамилия) көрсеткіші жолын [Тегі]&" "&[Аты] деп түрлендіріңдер. Енді алмастырып қою кезінде оқушының тегі де, аты да көрінеді.

5. Оқушы — пән көрсеткіштер жиынтығы үшін «түйінді көрсеткіш» опциясын орнатыңдар

6. .Оқушы коды жәнеПән коды көрсеткіштерінің жазуларын өзгертіңдер. 8-кестеде келтірілген үлгінің шындыққа жанасатындығын тексеріңдер.

8-кесте. Бағалар кестесінің мысалы

В деңгейі

«Аурухана» мәліметтер қорымен жұмыс.

Үш көрсеткіштен кем болмайтындай етіп жаңа Дәрілер кестесін құрыңдар. Түйінді көрсеткіш жайлы ұмытпаңдар.

Көрсеткіштер саны бестен аз болмайтындайНауқастар кестесін құрыңдар. Көрсеткіштердің бірінде науқас емделіп жүрген дәрігердің коды тұруы керек. Дәрігерлер кодыДәрігерлер кестесіндегі кодтармен (түйінді көрсеткіш) сәйкес келе- min болады. Осы сияқты, байланыс үшін Дәрілер коды көрсеткіші қажет болады.

Барлық үш кестені келесі көрсеткіштер бойынша байланыстырыңдар:

Жаңа кестелерді жазбалармен толтырыңдар.

С деңгейі

         «Туристік агенттік» мәліметтер қорымен жұмыс.

        Кестеде түйінді көрсеткіштерді анықтап және байланыстырыңдар.

      Тәжірибелік жұмыстың А деңгейіне берілген тапсырманы оқыңдар. Өздеріңнің мәліметтер қорларыңа Алмастырып қою шеберін (Мастер подстановок) қажеттілігі жөнінде шешім қабылдацдар. Қажет болса мәліметтер қорына өзгерту енгізу арқылы істеңдер.

V. Сергіту сәті

2 мин

  Экранға қарап, видеода көрсетілген қимыл – әрекеттерді жасайды.

Қол саусақтарына арналған жаттығулар

• Алақанды уқалау.
• Қолды қысу
• Білезіктен айналдыру

Көзге арналған жаттығулар.

• Көзді бірнеше рет жыпылықтату.
• Көзіңмен ақырын оң жаққа, жоғары, солға, төмен  қарай 3-4 рет айналым жаса

VI. Бекіту.

7 мин

   Оқулықпен жұмыс. 125 бет бақылау сұрақтары мен тапсырмаларды орындайды, сұрақтарға ауызша жауап береді.

Бақылау сұрақтары мен тапсырмалар

1. Қандай жағдайларда кестелерді байланыстыру қажет? Мысал келтіріңдер.

2. Түйінді көрсеткішке анықтама беріңдер.

3. Түйінді ретінде қолданылуы мүмкін көрсеткіштерді атаңдар: тегі, есімі, төлқұжат нөмірі, үй нөмірі, теле­фон нөмірі, автокөліктің тіркеу нөмірі, тұратын қала, жұмысты орындау мерзімі, компъютердің маркасы,үйдің адресі, туған күні, қызметкердің реттік нөмірі, тауардың атауы.

4. Байланысқан кестеде түйінді көрсеткіштің болмауы мүмкін бе? Неліктен?

5. Бірнеше кестені қалай байланыстыруға болады?

6. Бұрын құрылған байланысты жоюға бола ма?

7. Қандай жагдайда байланысқан көрсеткіштердің Каскадты жаңару жалаушасы қосылмайды?

VIІ. Рефлексия

2 мин

    Оқушыларға кесте сызылған парақтар үлестіріледі. Оқушылар сол кестеге тақырыпты түсінгендері немесе түсінбегендері туралы жазады.

VIІI. Оқушыларды бағалау

2 мин

Сабаққа белсенді қатысқан оқушыларды бағалау,  бағаларын күнделіктеріне қою.

Бағаны күнделіктеріне қойдырады

ІХ.Үй жұмысы

2  мин

 §10 оқу

Күнделіктеріне үй тапсырмасын жазып алады.