Оқушылардың білімінің тиянақтылығын байқаудың бір жолы- сөйлем талдау жұмысы. Сөйлемге жан-жақты талдау жүргізу үшін оқушы негізгі тақырып пен тақырыпшаларды, сөз таптарының түр-түрленуін, қосымшалардың жасалу жолдары мен түрленуін, қысқасы, грамматиканың әр саласын толық меңгеруі шарт. Жалпы алғанда, оқушылар жай сөйлеммен құрмалас сөйлемнің түр-түрлерін сауатты да жүйелі талдай алады. Себебі олар сөйлемдегі сөздердің қалыптасқан орын тәртібі бар екенін біледі. Қазақ тілінде әр уақытта да бағыныңқы сыңар бірінші, басыңқы сыңар одан кейін келетінін ұғады. Ал енді осы тәртіп өзгеруі мүмкін бе?
Өлең сөздерде сөздің орын тәртібінің өзгеретінін еске алсақ, сөз тіркесінің бағыныңқы және басыңқы сыңарларының орналасу тәртібі де өзгеруі мүмкін.
Синтаксистік талдаудың ең ауыр бөлімі-сөз тіркесі.
Сөз тіркесінің сыңарын анықтау сөйлем мүшелерінің талдау жолдарына байланысты.
Абайдың лирикасынан бір шумақ алып, талдау жасаудың бірер түрлерін ұсынып отырмыз.
Туғанда дүние есігін ашады өлең,
Өлеңмен жер қойнына кірер денең,
Өмірдегі қылығың бәрі өлеңмен,
Ойлансаңшы бос қақпай елең-селең.
Оқушылардың білімінің тиянақтылығын байқаудың бір жолы- сөйлем талдау жұмысы. Сөйлемге жан-жақты талдау жүргізу үшін оқушы негізгі тақырып пен тақырыпшаларды, сөз таптарының түр-түрленуін, қосымшалардың жасалу жолдары мен түрленуін, қысқасы, грамматиканың әр саласын толық меңгеруі шарт. Жалпы алғанда, оқушылар жай сөйлеммен құрмалас сөйлемнің түр-түрлерін сауатты да жүйелі талдай алады. Себебі олар сөйлемдегі сөздердің қалыптасқан орын тәртібі бар екенін біледі. Қазақ тілінде әр уақытта да бағыныңқы сыңар бірінші, басыңқы сыңар одан кейін келетінін ұғады. Ал енді осы тәртіп өзгеруі мүмкін бе?
Өлең сөздерде сөздің орын тәртібінің өзгеретінін еске алсақ, сөз тіркесінің бағыныңқы және басыңқы сыңарларының орналасу тәртібі де өзгеруі мүмкін.
Синтаксистік талдаудың ең ауыр бөлімі-сөз тіркесі.
Сөз тіркесінің сыңарын анықтау сөйлем мүшелерінің талдау жолдарына байланысты.
Абайдың лирикасынан бір шумақ алып, талдау жасаудың бірер түрлерін ұсынып отырмыз.
Туғанда дүние есігін ашады өлең,
Өлеңмен жер қойнына кірер денең,
Өмірдегі қылығың бәрі өлеңмен,
Ойлансаңшы бос қақпай елең-селең.
Оқушылардың білімінің тиянақтылығын байқаудың бір жолы- сөйлем талдау жұмысы. Сөйлемге жан-жақты талдау жүргізу үшін оқушы негізгі тақырып пен тақырыпшаларды, сөз таптарының түр-түрленуін, қосымшалардың жасалу жолдары мен түрленуін, қысқасы, грамматиканың әр саласын толық меңгеруі шарт. Жалпы алғанда, оқушылар жай сөйлеммен құрмалас сөйлемнің түр-түрлерін сауатты да жүйелі талдай алады. Себебі олар сөйлемдегі сөздердің қалыптасқан орын тәртібі бар екенін біледі. Қазақ тілінде әр уақытта да бағыныңқы сыңар бірінші, басыңқы сыңар одан кейін келетінін ұғады. Ал енді осы тәртіп өзгеруі мүмкін бе?
Өлең сөздерде сөздің орын тәртібінің өзгеретінін еске алсақ, сөз тіркесінің бағыныңқы және басыңқы сыңарларының орналасу тәртібі де өзгеруі мүмкін.
Синтаксистік талдаудың ең ауыр бөлімі-сөз тіркесі.
Сөз тіркесінің сыңарын анықтау сөйлем мүшелерінің талдау жолдарына байланысты.
Абайдың лирикасынан бір шумақ алып, талдау жасаудың бірер түрлерін ұсынып отырмыз.
Туғанда дүние есігін ашады өлең,
Өлеңмен жер қойнына кірер денең,
Өмірдегі қылығың бәрі өлеңмен,
Ойлансаңшы бос қақпай елең-селең.
Оқушылардың білімінің тиянақтылығын байқаудың бір жолы- сөйлем талдау жұмысы. Сөйлемге жан-жақты талдау жүргізу үшін оқушы негізгі тақырып пен тақырыпшаларды, сөз таптарының түр-түрленуін, қосымшалардың жасалу жолдары мен түрленуін, қысқасы, грамматиканың әр саласын толық меңгеруі шарт. Жалпы алғанда, оқушылар жай сөйлеммен құрмалас сөйлемнің түр-түрлерін сауатты да жүйелі талдай алады. Себебі олар сөйлемдегі сөздердің қалыптасқан орын тәртібі бар екенін біледі. Қазақ тілінде әр уақытта да бағыныңқы сыңар бірінші, басыңқы сыңар одан кейін келетінін ұғады. Ал енді осы тәртіп өзгеруі мүмкін бе?
Өлең сөздерде сөздің орын тәртібінің өзгеретінін еске алсақ, сөз тіркесінің бағыныңқы және басыңқы сыңарларының орналасу тәртібі де өзгеруі мүмкін.
Синтаксистік талдаудың ең ауыр бөлімі-сөз тіркесі.
Сөз тіркесінің сыңарын анықтау сөйлем мүшелерінің талдау жолдарына байланысты.
Абайдың лирикасынан бір шумақ алып, талдау жасаудың бірер түрлерін ұсынып отырмыз.
Туғанда дүние есігін ашады өлең,
Өлеңмен жер қойнына кірер денең,
Өмірдегі қылығың бәрі өлеңмен,
Ойлансаңшы бос қақпай елең-селең.
Оқушылардың білімінің тиянақтылығын байқаудың бір жолы- сөйлем талдау жұмысы. Сөйлемге жан-жақты талдау жүргізу үшін оқушы негізгі тақырып пен тақырыпшаларды, сөз таптарының түр-түрленуін, қосымшалардың жасалу жолдары мен түрленуін, қысқасы, грамматиканың әр саласын толық меңгеруі шарт. Жалпы алғанда, оқушылар жай сөйлеммен құрмалас сөйлемнің түр-түрлерін сауатты да жүйелі талдай алады. Себебі олар сөйлемдегі сөздердің қалыптасқан орын тәртібі бар екенін біледі. Қазақ тілінде әр уақытта да бағыныңқы сыңар бірінші, басыңқы сыңар одан кейін келетінін ұғады. Ал енді осы тәртіп өзгеруі мүмкін бе?
Өлең сөздерде сөздің орын тәртібінің өзгеретінін еске алсақ, сөз тіркесінің бағыныңқы және басыңқы сыңарларының орналасу тәртібі де өзгеруі мүмкін.
Синтаксистік талдаудың ең ауыр бөлімі-сөз тіркесі.
Сөз тіркесінің сыңарын анықтау сөйлем мүшелерінің талдау жолдарына байланысты.
Абайдың лирикасынан бір шумақ алып, талдау жасаудың бірер түрлерін ұсынып отырмыз.
Туғанда дүние есігін ашады өлең,
Өлеңмен жер қойнына кірер денең,
Өмірдегі қылығың бәрі өлеңмен,
Ойлансаңшы бос қақпай елең-селең.
Оқушылардың білімінің тиянақтылығын байқаудың бір жолы- сөйлем талдау жұмысы. Сөйлемге жан-жақты талдау жүргізу үшін оқушы негізгі тақырып пен тақырыпшаларды, сөз таптарының түр-түрленуін, қосымшалардың жасалу жолдары мен түрленуін, қысқасы, грамматиканың әр саласын толық меңгеруі шарт. Жалпы алғанда, оқушылар жай сөйлеммен құрмалас сөйлемнің түр-түрлерін сауатты да жүйелі талдай алады. Себебі олар сөйлемдегі сөздердің қалыптасқан орын тәртібі бар екенін біледі. Қазақ тілінде әр уақытта да бағыныңқы сыңар бірінші, басыңқы сыңар одан кейін келетінін ұғады. Ал енді осы тәртіп өзгеруі мүмкін бе?
Өлең сөздерде сөздің орын тәртібінің өзгеретінін еске алсақ, сөз тіркесінің бағыныңқы және басыңқы сыңарларының орналасу тәртібі де өзгеруі мүмкін.
Синтаксистік талдаудың ең ауыр бөлімі-сөз тіркесі.
Сөз тіркесінің сыңарын анықтау сөйлем мүшелерінің талдау жолдарына байланысты.
Абайдың лирикасынан бір шумақ алып, талдау жасаудың бірер түрлерін ұсынып отырмыз.
Туғанда дүние есігін ашады өлең,
Өлеңмен жер қойнына кірер денең,
Өмірдегі қылығың бәрі өлеңмен,
Ойлансаңшы бос қақпай елең-селең.
Бұл өлең қандай тақырыпқа арналғаны жайлы ішкі мағынасын ашалық. Ақынның: «біреудің кісісі өлсе, қаралы ол» деген туындысынан алынған бір шумақ өлеңінде қандай мәселеге тоқталамыз? Абайдың пікірі бойынша, өлең ермек емес, ол-өнер. Ал өнер-адам баласының күн көріс әрекетімен қатар жүргізілетін рухани құрал.
- Бірнеше рет оқытып, оқушылардың түсінігін байқау. Алдыңғы екі тармақтағы қарама-қарсы қойылған ұғымдардың сырын ашу, түсіну. Соңғы тармақ қандай ұсыныс жасайды? Оқушыларды сөйлету арқылы «өлең» «өнер» деген екі сөз маңайында пікір алысамыз.
- Талдау жұмысы сұрақ-жауап арқылы жүргізіледі. «Бұл-өлең ұйқасының қай түріне жатады? Шумақ, тармақ дегеніміз не? Шумақта неше тармақ бар және неше сөйлемнен құралған?Олар қандай сөйлемдер? Деген сұрақтар арқылы бұл-қара өлең ұйқасы екені. Төрт тармақтан тұратыны,төрт салалас құрмалас сөйлем бар екені анықталады. Әрбір сөйлемді жеке-жеке талдайық:
Бірінші сөйлем-Туғанда дүние есігін ашады өлең. Алдымен, қиысуды табамыз. Ол «ашады өлең» Орын тәртібінтүсіндіреміз және қиысу сөз тіркесіне жатпайтынын ескертемін.
Талдау сөз тіркесін табудан басталады.
- Туғанда ашады;
- Дүние есігін;
- Дүние есігін ашады.
Туғанда, дүние, дүние есігін –бағыныңқы сөз; ашады есігін-басыңқы сөз екенін анықтаймыз. Сөз тіркесі неше сөзбен тіркесіп тұрғанын даралап түсіндіреміз.Енді
Сөз тіркесінің лексика –грамматикалық мағынасына тоқталамыз.
Грамматикалық мағына үш қатынастан пайда болады.
Олар: анықтауыштық қатынас, толықтауыштық қатынас және пысықтауыштық қатынас.
I.Туғанда ашады:1.Қашан ашады?-пысықтауыштық қатынасты білдіреді. 2. Сөз тіркесінің құрылысы жағынан: негізгі түбірі-ту,ған-есімшенің жұрнағы да-жатыс септігі.3.Меңгеріле байланысады.4.Қашан? деген сұраққа жауап беріп, сөйлемде пысықтауыш қызметін атқарады.
II.Дүние есігін: 1. Ненің есігің? Бұл-анықтауыштық қатынасты білдіреді. Ілік септігінің жасырын түрінде.
2.Сөз тіркесінің құрылысы жағынан: негізгі түбірі-дүние,есік; і-тәуелдік жалғауының III жағы (есігі-кейінді ықпал),н-тәуелдік жалғауының үш жағынан кейін жалғанатын табыс септігі.3.Матаса байланысады. 4.Дүние есігін –нені? күрделі толықтауыш.
Бұл талдау-күрделі талдаудың бірі.Қалған шумақтарды да осы бағытта жалғастырамыз.Көбінесе әрбір оқушыға жеке-жеке талап қоюға болады. Біреуіне тек сөз тіркесін, екіншісіне жасалу жолдарын, үшіншісіне байланысу тәсілдерін, төртіншісіне сөйлемдегі қызметін бөліп-бөліп берсе, оқушылар белсенділігі арттырылады.
Әдетте, ойлану үшін лирикалық шығармаларды талдауды үйге жиі-жиі тапсыру керек.Бірте-бірте төселеді, бірте-бірте қызығады. Оқушының ішінде де өлең жазатындар бар. Өз туындыларына да талдау жасауды да міндеттеу артық болмайды.
Сыныпта талдаған шумаққа ұқсас үйге де қара өлең ұйқасы тапсырылады. Ол-Абайдың мына өлеңі:
Өлең –сөздің патшасы, сөз сарасы,
Қиыннан қиыстырар ер данасы.
Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
Лирикалық шығармаларды талдау, әрине, оңай емес,
Бірақ үйрету-біздің мақсатымыз. Ендігі талдау жүргізетініміз Абайдың «Бойы бұлғаң» өлеңінен үзінді. Бұл өлеңнің өзіндік ерекшелігі бар. 1) 4-7 буыннан құралған аралас буынды, 6 тармақты бір шумақ өлең. Өлеңнің шумағы да, тармағы да, буын-бунағы да әр түрлі. Негізінен,егіз ұйқастың тобына жатады. 2) Шығарманың мазмұнын білмей талдау мүмкін емес,сондықтан сөздік жұмысын жүргізіп, шығарманың қыр-сырын ашу керек. а) Бұлғаң-сырт бейнесін түзеген болып былқ-сылқ еткен. ә) Жылмаң-жылпос, жылмақай. б) Састым –абыржыдым, тым сасқалақтадым. г)Бетті бастым-ұялдым. 3) Өлеңнің тақырыбы, идеясына шолу жасау.
Абай өз заманындағы қу, сұм, жылпос жылмақайлардың жиренішті кейпін ашулы ызамен шенейді. Олардан аулақ болуға шақырады. Тіл мен әдебиет –егіз, сондықтан тіл сабағында әдебиетті байланыстыра оқыту әрбір мұғалімнің парызы.
4)Өлең құрылысы жағынан құрмалас сөйлем, оның ішінде аралас құрмалас,4 сөйлемнен тұрады.а) Бойы бұлғаң,ә) Сөзі жылмаң, б)Мен сонан бетті бастым, қатты састым, тұра қаштым жалма-жан в) кімді көрсем
5) Сөйлемнің түрлеріне қарай: а)Бойы бұлғаң, сөзі жылмаң,-бастауыш пен баяндауыштан құралған жалаң сөйлемдер,ә)мен сонан бетті бастым, қатты састым, тұра қаштым жалма-жан-бірыңғай баяндауыштары бар жайылма сөйлемдер,б) Кімді көрсем-шартты бағыныңқылы сабақтас құрмалас.
6)Синтаксистік талдау,негізінен, сұрақ-жауап арқылы жүргізіледі. Сөйлем мүшелері белгілі сызықпен белгіленеді.
Жинақтай келе, төмендегідей үлгіде көрсетілді.
Бойы бұлғаң,
Сөзі жылмаң,
Кімді көрсем мен сонан.
Бетті бастым,
Қатты састым Тұра қаштым жалма-жан.
Морфологиялық талдау-сөз таптары мен сөз құрамына қарай талдау. Сөз таптарының өзара айырмашылығын ажырату, негізгі сөздер мен көмекші сөздердің бір-бірімен қатынасын саналы түрде меңгертуге көңіл бөлу. Сөйлем ішінде бірде зат есім, бірде үстеу болып құлпырған сөздердің мағынасын ажырату. Мысалы: Бетті бастым- тура мағынасында тұрған жоқ, ол ұялғанын, қысылғанын білдіріп тұр. Қатты састым деген сөздегі қатты-өте деген күшейтпелі үстеу екенін ажырата білген жөн.Талдауда барлық сөзге тоқталмай-ақ, «сонан» деген есімдіктің талдау үлгісі.
Сонан –кімнен? Негізгі тбірі –сол, сілтеу есімдігі, септелгенде түбір сөздегі «л» түсіп қалған,, нан-шығыс септігінің жалғауы.
Осы үлгіде әр сөздің негізгі түбірі, оның қосымшалары жүйелі түрде талданады.
Үйге берілетін тапсырма да өтілген өлең ұйқасына ұқсас болу керек. Соған орай Абайдың «Сегіз аяқ» өлеңінен 1-2 шумақ талдап келуге тапсырма беремін.
- Бұл өлең қандай тақырыпқа арналғаны жайлы ішкі мағынасын ашалық. Ақынның: «біреудің кісісі өлсе, қаралы ол» деген туындысынан алынған бір шумақ өлеңінде қандай мәселеге тоқталамыз? Абайдың пікірі бойынша, өлең ермек емес, ол-өнер. Ал өнер-адам баласының күн көріс әрекетімен қатар жүргізілетін рухани құрал.
- Бірнеше рет оқытып, оқушылардың түсінігін байқау. Алдыңғы екі тармақтағы қарама-қарсы қойылған ұғымдардың сырын ашу, түсіну. Соңғы тармақ қандай ұсыныс жасайды? Оқушыларды сөйлету арқылы «өлең» «өнер» деген екі сөз маңайында пікір алысамыз.
- Талдау жұмысы сұрақ-жауап арқылы жүргізіледі. «Бұл-өлең ұйқасының қай түріне жатады? Шумақ, тармақ дегеніміз не? Шумақта неше тармақ бар және неше сөйлемнен құралған?Олар қандай сөйлемдер? Деген сұрақтар арқылы бұл-қара өлең ұйқасы екені. Төрт тармақтан тұратыны,төрт салалас құрмалас сөйлем бар екені анықталады. Әрбір сөйлемді жеке-жеке талдайық:
Бірінші сөйлем-Туғанда дүние есігін ашады өлең. Алдымен, қиысуды табамыз. Ол «ашады өлең» Орын тәртібінтүсіндіреміз және қиысу сөз тіркесіне жатпайтынын ескертемін.
Талдау сөз тіркесін табудан басталады.
- Туғанда ашады;
- Дүние есігін;
- Дүние есігін ашады.
Туғанда, дүние, дүние есігін –бағыныңқы сөз; ашады есігін-басыңқы сөз екенін анықтаймыз. Сөз тіркесі неше сөзбен тіркесіп тұрғанын даралап түсіндіреміз.Енді
Сөз тіркесінің лексика –грамматикалық мағынасына тоқталамыз.
Грамматикалық мағына үш қатынастан пайда болады.
Олар: анықтауыштық қатынас, толықтауыштық қатынас және пысықтауыштық қатынас.
I.Туғанда ашады:1.Қашан ашады?-пысықтауыштық қатынасты білдіреді. 2. Сөз тіркесінің құрылысы жағынан: негізгі түбірі-ту,ған-есімшенің жұрнағы да-жатыс септігі.3.Меңгеріле байланысады.4.Қашан? деген сұраққа жауап беріп, сөйлемде пысықтауыш қызметін атқарады.
II.Дүние есігін: 1. Ненің есігің? Бұл-анықтауыштық қатынасты білдіреді. Ілік септігінің жасырын түрінде.
2.Сөз тіркесінің құрылысы жағынан: негізгі түбірі-дүние,есік; і-тәуелдік жалғауының III жағы (есігі-кейінді ықпал),н-тәуелдік жалғауының үш жағынан кейін жалғанатын табыс септігі.3.Матаса байланысады. 4.Дүние есігін –нені? күрделі толықтауыш.
Бұл талдау-күрделі талдаудың бірі.Қалған шумақтарды да осы бағытта жалғастырамыз.Көбінесе әрбір оқушыға жеке-жеке талап қоюға болады. Біреуіне тек сөз тіркесін, екіншісіне жасалу жолдарын, үшіншісіне байланысу тәсілдерін, төртіншісіне сөйлемдегі қызметін бөліп-бөліп берсе, оқушылар белсенділігі арттырылады.
Әдетте, ойлану үшін лирикалық шығармаларды талдауды үйге жиі-жиі тапсыру керек.Бірте-бірте төселеді, бірте-бірте қызығады. Оқушының ішінде де өлең жазатындар бар. Өз туындыларына да талдау жасауды да міндеттеу артық болмайды.
Сыныпта талдаған шумаққа ұқсас үйге де қара өлең ұйқасы тапсырылады. Ол-Абайдың мына өлеңі:
Өлең –сөздің патшасы, сөз сарасы,
Қиыннан қиыстырар ер данасы.
Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
Лирикалық шығармаларды талдау, әрине, оңай емес,
Бірақ үйрету-біздің мақсатымыз. Ендігі талдау жүргізетініміз Абайдың «Бойы бұлғаң» өлеңінен үзінді. Бұл өлеңнің өзіндік ерекшелігі бар. 1) 4-7 буыннан құралған аралас буынды, 6 тармақты бір шумақ өлең. Өлеңнің шумағы да, тармағы да, буын-бунағы да әр түрлі. Негізінен,егіз ұйқастың тобына жатады. 2) Шығарманың мазмұнын білмей талдау мүмкін емес,сондықтан сөздік жұмысын жүргізіп, шығарманың қыр-сырын ашу керек. а) Бұлғаң-сырт бейнесін түзеген болып былқ-сылқ еткен. ә) Жылмаң-жылпос, жылмақай. б) Састым –абыржыдым, тым сасқалақтадым. г)Бетті бастым-ұялдым. 3) Өлеңнің тақырыбы, идеясына шолу жасау.
Абай өз заманындағы қу, сұм, жылпос жылмақайлардың жиренішті кейпін ашулы ызамен шенейді. Олардан аулақ болуға шақырады. Тіл мен әдебиет –егіз, сондықтан тіл сабағында әдебиетті байланыстыра оқыту әрбір мұғалімнің парызы.
4)Өлең құрылысы жағынан құрмалас сөйлем, оның ішінде аралас құрмалас,4 сөйлемнен тұрады.а) Бойы бұлғаң,ә) Сөзі жылмаң, б)Мен сонан бетті бастым, қатты састым, тұра қаштым жалма-жан в) кімді көрсем
5) Сөйлемнің түрлеріне қарай: а)Бойы бұлғаң, сөзі жылмаң,-бастауыш пен баяндауыштан құралған жалаң сөйлемдер,ә)мен сонан бетті бастым, қатты састым, тұра қаштым жалма-жан-бірыңғай баяндауыштары бар жайылма сөйлемдер,б) Кімді көрсем-шартты бағыныңқылы сабақтас құрмалас.
6)Синтаксистік талдау,негізінен, сұрақ-жауап арқылы жүргізіледі. Сөйлем мүшелері белгілі сызықпен белгіленеді.
Жинақтай келе, төмендегідей үлгіде көрсетілді.
Бойы бұлғаң,
Сөзі жылмаң,
Кімді көрсем мен сонан.
Бетті бастым,
Қатты састым Тұра қаштым жалма-жан.
Морфологиялық талдау-сөз таптары мен сөз құрамына қарай талдау. Сөз таптарының өзара айырмашылығын ажырату, негізгі сөздер мен көмекші сөздердің бір-бірімен қатынасын саналы түрде меңгертуге көңіл бөлу. Сөйлем ішінде бірде зат есім, бірде үстеу болып құлпырған сөздердің мағынасын ажырату. Мысалы: Бетті бастым- тура мағынасында тұрған жоқ, ол ұялғанын, қысылғанын білдіріп тұр. Қатты састым деген сөздегі қатты-өте деген күшейтпелі үстеу екенін ажырата білген жөн.Талдауда барлық сөзге тоқталмай-ақ, «сонан» деген есімдіктің талдау үлгісі.
Сонан –кімнен? Негізгі тбірі –сол, сілтеу есімдігі, септелгенде түбір сөздегі «л» түсіп қалған,, нан-шығыс септігінің жалғауы.
Осы үлгіде әр сөздің негізгі түбірі, оның қосымшалары жүйелі түрде талданады.
Үйге берілетін тапсырма да өтілген өлең ұйқасына ұқсас болу керек. Соған орай Абайдың «Сегіз аяқ» өлеңінен 1-2 шумақ талдап келуге тапсырма беремін.
- Бұл өлең қандай тақырыпқа арналғаны жайлы ішкі мағынасын ашалық. Ақынның: «біреудің кісісі өлсе, қаралы ол» деген туындысынан алынған бір шумақ өлеңінде қандай мәселеге тоқталамыз? Абайдың пікірі бойынша, өлең ермек емес, ол-өнер. Ал өнер-адам баласының күн көріс әрекетімен қатар жүргізілетін рухани құрал.
- Бірнеше рет оқытып, оқушылардың түсінігін байқау. Алдыңғы екі тармақтағы қарама-қарсы қойылған ұғымдардың сырын ашу, түсіну. Соңғы тармақ қандай ұсыныс жасайды? Оқушыларды сөйлету арқылы «өлең» «өнер» деген екі сөз маңайында пікір алысамыз.
- Талдау жұмысы сұрақ-жауап арқылы жүргізіледі. «Бұл-өлең ұйқасының қай түріне жатады? Шумақ, тармақ дегеніміз не? Шумақта неше тармақ бар және неше сөйлемнен құралған?Олар қандай сөйлемдер? Деген сұрақтар арқылы бұл-қара өлең ұйқасы екені. Төрт тармақтан тұратыны,төрт салалас құрмалас сөйлем бар екені анықталады. Әрбір сөйлемді жеке-жеке талдайық:
Бірінші сөйлем-Туғанда дүние есігін ашады өлең. Алдымен, қиысуды табамыз. Ол «ашады өлең» Орын тәртібінтүсіндіреміз және қиысу сөз тіркесіне жатпайтынын ескертемін.
Талдау сөз тіркесін табудан басталады.
- Туғанда ашады;
- Дүние есігін;
- Дүние есігін ашады.
Туғанда, дүние, дүние есігін –бағыныңқы сөз; ашады есігін-басыңқы сөз екенін анықтаймыз. Сөз тіркесі неше сөзбен тіркесіп тұрғанын даралап түсіндіреміз.Енді
Сөз тіркесінің лексика –грамматикалық мағынасына тоқталамыз.
Грамматикалық мағына үш қатынастан пайда болады.
Олар: анықтауыштық қатынас, толықтауыштық қатынас және пысықтауыштық қатынас.
I.Туғанда ашады:1.Қашан ашады?-пысықтауыштық қатынасты білдіреді. 2. Сөз тіркесінің құрылысы жағынан: негізгі түбірі-ту,ған-есімшенің жұрнағы да-жатыс септігі.3.Меңгеріле байланысады.4.Қашан? деген сұраққа жауап беріп, сөйлемде пысықтауыш қызметін атқарады.
II.Дүние есігін: 1. Ненің есігің? Бұл-анықтауыштық қатынасты білдіреді. Ілік септігінің жасырын түрінде.
2.Сөз тіркесінің құрылысы жағынан: негізгі түбірі-дүние,есік; і-тәуелдік жалғауының III жағы (есігі-кейінді ықпал),н-тәуелдік жалғауының үш жағынан кейін жалғанатын табыс септігі.3.Матаса байланысады. 4.Дүние есігін –нені? күрделі толықтауыш.
Бұл талдау-күрделі талдаудың бірі.Қалған шумақтарды да осы бағытта жалғастырамыз.Көбінесе әрбір оқушыға жеке-жеке талап қоюға болады. Біреуіне тек сөз тіркесін, екіншісіне жасалу жолдарын, үшіншісіне байланысу тәсілдерін, төртіншісіне сөйлемдегі қызметін бөліп-бөліп берсе, оқушылар белсенділігі арттырылады.
Әдетте, ойлану үшін лирикалық шығармаларды талдауды үйге жиі-жиі тапсыру керек.Бірте-бірте төселеді, бірте-бірте қызығады. Оқушының ішінде де өлең жазатындар бар. Өз туындыларына да талдау жасауды да міндеттеу артық болмайды.
Сыныпта талдаған шумаққа ұқсас үйге де қара өлең ұйқасы тапсырылады. Ол-Абайдың мына өлеңі:
Өлең –сөздің патшасы, сөз сарасы,
Қиыннан қиыстырар ер данасы.
Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
Лирикалық шығармаларды талдау, әрине, оңай емес,
Бірақ үйрету-біздің мақсатымыз. Ендігі талдау жүргізетініміз Абайдың «Бойы бұлғаң» өлеңінен үзінді. Бұл өлеңнің өзіндік ерекшелігі бар. 1) 4-7 буыннан құралған аралас буынды, 6 тармақты бір шумақ өлең. Өлеңнің шумағы да, тармағы да, буын-бунағы да әр түрлі. Негізінен,егіз ұйқастың тобына жатады. 2) Шығарманың мазмұнын білмей талдау мүмкін емес,сондықтан сөздік жұмысын жүргізіп, шығарманың қыр-сырын ашу керек. а) Бұлғаң-сырт бейнесін түзеген болып былқ-сылқ еткен. ә) Жылмаң-жылпос, жылмақай. б) Састым –абыржыдым, тым сасқалақтадым. г)Бетті бастым-ұялдым. 3) Өлеңнің тақырыбы, идеясына шолу жасау.
Абай өз заманындағы қу, сұм, жылпос жылмақайлардың жиренішті кейпін ашулы ызамен шенейді. Олардан аулақ болуға шақырады. Тіл мен әдебиет –егіз, сондықтан тіл сабағында әдебиетті байланыстыра оқыту әрбір мұғалімнің парызы.
4)Өлең құрылысы жағынан құрмалас сөйлем, оның ішінде аралас құрмалас,4 сөйлемнен тұрады.а) Бойы бұлғаң,ә) Сөзі жылмаң, б)Мен сонан бетті бастым, қатты састым, тұра қаштым жалма-жан в) кімді көрсем
5) Сөйлемнің түрлеріне қарай: а)Бойы бұлғаң, сөзі жылмаң,-бастауыш пен баяндауыштан құралған жалаң сөйлемдер,ә)мен сонан бетті бастым, қатты састым, тұра қаштым жалма-жан-бірыңғай баяндауыштары бар жайылма сөйлемдер,б) Кімді көрсем-шартты бағыныңқылы сабақтас құрмалас.
6)Синтаксистік талдау,негізінен, сұрақ-жауап арқылы жүргізіледі. Сөйлем мүшелері белгілі сызықпен белгіленеді.
Жинақтай келе, төмендегідей үлгіде көрсетілді.
Бойы бұлғаң,
Сөзі жылмаң,
Кімді көрсем мен сонан.
Бетті бастым,
Қатты састым Тұра қаштым жалма-жан.
Морфологиялық талдау-сөз таптары мен сөз құрамына қарай талдау. Сөз таптарының өзара айырмашылығын ажырату, негізгі сөздер мен көмекші сөздердің бір-бірімен қатынасын саналы түрде меңгертуге көңіл бөлу. Сөйлем ішінде бірде зат есім, бірде үстеу болып құлпырған сөздердің мағынасын ажырату. Мысалы: Бетті бастым- тура мағынасында тұрған жоқ, ол ұялғанын, қысылғанын білдіріп тұр. Қатты састым деген сөздегі қатты-өте деген күшейтпелі үстеу екенін ажырата білген жөн.Талдауда барлық сөзге тоқталмай-ақ, «сонан» деген есімдіктің талдау үлгісі.
Сонан –кімнен? Негізгі тбірі –сол, сілтеу есімдігі, септелгенде түбір сөздегі «л» түсіп қалған,, нан-шығыс септігінің жалғауы.
Осы үлгіде әр сөздің негізгі түбірі, оның қосымшалары жүйелі түрде талданады.
Үйге берілетін тапсырма да өтілген өлең ұйқасына ұқсас болу керек. Соған орай Абайдың «Сегіз аяқ» өлеңінен 1-2 шумақ талдап келуге тапсырма беремін.
- Бұл өлең қандай тақырыпқа арналғаны жайлы ішкі мағынасын ашалық. Ақынның: «біреудің кісісі өлсе, қаралы ол» деген туындысынан алынған бір шумақ өлеңінде қандай мәселеге тоқталамыз? Абайдың пікірі бойынша, өлең ермек емес, ол-өнер. Ал өнер-адам баласының күн көріс әрекетімен қатар жүргізілетін рухани құрал.
- Бірнеше рет оқытып, оқушылардың түсінігін байқау. Алдыңғы екі тармақтағы қарама-қарсы қойылған ұғымдардың сырын ашу, түсіну. Соңғы тармақ қандай ұсыныс жасайды? Оқушыларды сөйлету арқылы «өлең» «өнер» деген екі сөз маңайында пікір алысамыз.
- Талдау жұмысы сұрақ-жауап арқылы жүргізіледі. «Бұл-өлең ұйқасының қай түріне жатады? Шумақ, тармақ дегеніміз не? Шумақта неше тармақ бар және неше сөйлемнен құралған?Олар қандай сөйлемдер? Деген сұрақтар арқылы бұл-қара өлең ұйқасы екені. Төрт тармақтан тұратыны,төрт салалас құрмалас сөйлем бар екені анықталады. Әрбір сөйлемді жеке-жеке талдайық:
Бірінші сөйлем-Туғанда дүние есігін ашады өлең. Алдымен, қиысуды табамыз. Ол «ашады өлең» Орын тәртібінтүсіндіреміз және қиысу сөз тіркесіне жатпайтынын ескертемін.
Талдау сөз тіркесін табудан басталады.
- Туғанда ашады;
- Дүние есігін;
- Дүние есігін ашады.
Туғанда, дүние, дүние есігін –бағыныңқы сөз; ашады есігін-басыңқы сөз екенін анықтаймыз. Сөз тіркесі неше сөзбен тіркесіп тұрғанын даралап түсіндіреміз.Енді
Сөз тіркесінің лексика –грамматикалық мағынасына тоқталамыз.
Грамматикалық мағына үш қатынастан пайда болады.
Олар: анықтауыштық қатынас, толықтауыштық қатынас және пысықтауыштық қатынас.
I.Туғанда ашады:1.Қашан ашады?-пысықтауыштық қатынасты білдіреді. 2. Сөз тіркесінің құрылысы жағынан: негізгі түбірі-ту,ған-есімшенің жұрнағы да-жатыс септігі.3.Меңгеріле байланысады.4.Қашан? деген сұраққа жауап беріп, сөйлемде пысықтауыш қызметін атқарады.
II.Дүние есігін: 1. Ненің есігің? Бұл-анықтауыштық қатынасты білдіреді. Ілік септігінің жасырын түрінде.
2.Сөз тіркесінің құрылысы жағынан: негізгі түбірі-дүние,есік; і-тәуелдік жалғауының III жағы (есігі-кейінді ықпал),н-тәуелдік жалғауының үш жағынан кейін жалғанатын табыс септігі.3.Матаса байланысады. 4.Дүние есігін –нені? күрделі толықтауыш.
Бұл талдау-күрделі талдаудың бірі.Қалған шумақтарды да осы бағытта жалғастырамыз.Көбінесе әрбір оқушыға жеке-жеке талап қоюға болады. Біреуіне тек сөз тіркесін, екіншісіне жасалу жолдарын, үшіншісіне байланысу тәсілдерін, төртіншісіне сөйлемдегі қызметін бөліп-бөліп берсе, оқушылар белсенділігі арттырылады.
Әдетте, ойлану үшін лирикалық шығармаларды талдауды үйге жиі-жиі тапсыру керек.Бірте-бірте төселеді, бірте-бірте қызығады. Оқушының ішінде де өлең жазатындар бар. Өз туындыларына да талдау жасауды да міндеттеу артық болмайды.
Сыныпта талдаған шумаққа ұқсас үйге де қара өлең ұйқасы тапсырылады. Ол-Абайдың мына өлеңі:
Өлең –сөздің патшасы, сөз сарасы,
Қиыннан қиыстырар ер данасы.
Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
Лирикалық шығармаларды талдау, әрине, оңай емес,
Бірақ үйрету-біздің мақсатымыз. Ендігі талдау жүргізетініміз Абайдың «Бойы бұлғаң» өлеңінен үзінді. Бұл өлеңнің өзіндік ерекшелігі бар. 1) 4-7 буыннан құралған аралас буынды, 6 тармақты бір шумақ өлең. Өлеңнің шумағы да, тармағы да, буын-бунағы да әр түрлі. Негізінен,егіз ұйқастың тобына жатады. 2) Шығарманың мазмұнын білмей талдау мүмкін емес,сондықтан сөздік жұмысын жүргізіп, шығарманың қыр-сырын ашу керек. а) Бұлғаң-сырт бейнесін түзеген болып былқ-сылқ еткен. ә) Жылмаң-жылпос, жылмақай. б) Састым –абыржыдым, тым сасқалақтадым. г)Бетті бастым-ұялдым. 3) Өлеңнің тақырыбы, идеясына шолу жасау.
Абай өз заманындағы қу, сұм, жылпос жылмақайлардың жиренішті кейпін ашулы ызамен шенейді. Олардан аулақ болуға шақырады. Тіл мен әдебиет –егіз, сондықтан тіл сабағында әдебиетті байланыстыра оқыту әрбір мұғалімнің парызы.
4)Өлең құрылысы жағынан құрмалас сөйлем, оның ішінде аралас құрмалас,4 сөйлемнен тұрады.а) Бойы бұлғаң,ә) Сөзі жылмаң, б)Мен сонан бетті бастым, қатты састым, тұра қаштым жалма-жан в) кімді көрсем
5) Сөйлемнің түрлеріне қарай: а)Бойы бұлғаң, сөзі жылмаң,-бастауыш пен баяндауыштан құралған жалаң сөйлемдер,ә)мен сонан бетті бастым, қатты састым, тұра қаштым жалма-жан-бірыңғай баяндауыштары бар жайылма сөйлемдер,б) Кімді көрсем-шартты бағыныңқылы сабақтас құрмалас.
6)Синтаксистік талдау,негізінен, сұрақ-жауап арқылы жүргізіледі. Сөйлем мүшелері белгілі сызықпен белгіленеді.
Жинақтай келе, төмендегідей үлгіде көрсетілді.
Бойы бұлғаң,
Сөзі жылмаң,
Кімді көрсем мен сонан.
Бетті бастым,
Қатты састым Тұра қаштым жалма-жан.
Морфологиялық талдау-сөз таптары мен сөз құрамына қарай талдау. Сөз таптарының өзара айырмашылығын ажырату, негізгі сөздер мен көмекші сөздердің бір-бірімен қатынасын саналы түрде меңгертуге көңіл бөлу. Сөйлем ішінде бірде зат есім, бірде үстеу болып құлпырған сөздердің мағынасын ажырату. Мысалы: Бетті бастым- тура мағынасында тұрған жоқ, ол ұялғанын, қысылғанын білдіріп тұр. Қатты састым деген сөздегі қатты-өте деген күшейтпелі үстеу екенін ажырата білген жөн.Талдауда барлық сөзге тоқталмай-ақ, «сонан» деген есімдіктің талдау үлгісі.
Сонан –кімнен? Негізгі тбірі –сол, сілтеу есімдігі, септелгенде түбір сөздегі «л» түсіп қалған,, нан-шығыс септігінің жалғауы.
Осы үлгіде әр сөздің негізгі түбірі, оның қосымшалары жүйелі түрде талданады.
Үйге берілетін тапсырма да өтілген өлең ұйқасына ұқсас болу керек. Соған орай Абайдың «Сегіз аяқ» өлеңінен 1-2 шумақ талдап келуге тапсырма беремін.
- Бұл өлең қандай тақырыпқа арналғаны жайлы ішкі мағынасын ашалық. Ақынның: «біреудің кісісі өлсе, қаралы ол» деген туындысынан алынған бір шумақ өлеңінде қандай мәселеге тоқталамыз? Абайдың пікірі бойынша, өлең ермек емес, ол-өнер. Ал өнер-адам баласының күн көріс әрекетімен қатар жүргізілетін рухани құрал.
- Бірнеше рет оқытып, оқушылардың түсінігін байқау. Алдыңғы екі тармақтағы қарама-қарсы қойылған ұғымдардың сырын ашу, түсіну. Соңғы тармақ қандай ұсыныс жасайды? Оқушыларды сөйлету арқылы «өлең» «өнер» деген екі сөз маңайында пікір алысамыз.
- Талдау жұмысы сұрақ-жауап арқылы жүргізіледі. «Бұл-өлең ұйқасының қай түріне жатады? Шумақ, тармақ дегеніміз не? Шумақта неше тармақ бар және неше сөйлемнен құралған?Олар қандай сөйлемдер? Деген сұрақтар арқылы бұл-қара өлең ұйқасы екені. Төрт тармақтан тұратыны,төрт салалас құрмалас сөйлем бар екені анықталады. Әрбір сөйлемді жеке-жеке талдайық:
Бірінші сөйлем-Туғанда дүние есігін ашады өлең. Алдымен, қиысуды табамыз. Ол «ашады өлең» Орын тәртібінтүсіндіреміз және қиысу сөз тіркесіне жатпайтынын ескертемін.
Талдау сөз тіркесін табудан басталады.
- Туғанда ашады;
- Дүние есігін;
- Дүние есігін ашады.
Туғанда, дүние, дүние есігін –бағыныңқы сөз; ашады есігін-басыңқы сөз екенін анықтаймыз. Сөз тіркесі неше сөзбен тіркесіп тұрғанын даралап түсіндіреміз.Енді
Сөз тіркесінің лексика –грамматикалық мағынасына тоқталамыз.
Грамматикалық мағына үш қатынастан пайда болады.
Олар: анықтауыштық қатынас, толықтауыштық қатынас және пысықтауыштық қатынас.
I.Туғанда ашады:1.Қашан ашады?-пысықтауыштық қатынасты білдіреді. 2. Сөз тіркесінің құрылысы жағынан: негізгі түбірі-ту,ған-есімшенің жұрнағы да-жатыс септігі.3.Меңгеріле байланысады.4.Қашан? деген сұраққа жауап беріп, сөйлемде пысықтауыш қызметін атқарады.
II.Дүние есігін: 1. Ненің есігің? Бұл-анықтауыштық қатынасты білдіреді. Ілік септігінің жасырын түрінде.
2.Сөз тіркесінің құрылысы жағынан: негізгі түбірі-дүние,есік; і-тәуелдік жалғауының III жағы (есігі-кейінді ықпал),н-тәуелдік жалғауының үш жағынан кейін жалғанатын табыс септігі.3.Матаса байланысады. 4.Дүние есігін –нені? күрделі толықтауыш.
Бұл талдау-күрделі талдаудың бірі.Қалған шумақтарды да осы бағытта жалғастырамыз.Көбінесе әрбір оқушыға жеке-жеке талап қоюға болады. Біреуіне тек сөз тіркесін, екіншісіне жасалу жолдарын, үшіншісіне байланысу тәсілдерін, төртіншісіне сөйлемдегі қызметін бөліп-бөліп берсе, оқушылар белсенділігі арттырылады.
Әдетте, ойлану үшін лирикалық шығармаларды талдауды үйге жиі-жиі тапсыру керек.Бірте-бірте төселеді, бірте-бірте қызығады. Оқушының ішінде де өлең жазатындар бар. Өз туындыларына да талдау жасауды да міндеттеу артық болмайды.
Сыныпта талдаған шумаққа ұқсас үйге де қара өлең ұйқасы тапсырылады. Ол-Абайдың мына өлеңі:
Өлең –сөздің патшасы, сөз сарасы,
Қиыннан қиыстырар ер данасы.
Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
Лирикалық шығармаларды талдау, әрине, оңай емес,
Бірақ үйрету-біздің мақсатымыз. Ендігі талдау жүргізетініміз Абайдың «Бойы бұлғаң» өлеңінен үзінді. Бұл өлеңнің өзіндік ерекшелігі бар. 1) 4-7 буыннан құралған аралас буынды, 6 тармақты бір шумақ өлең. Өлеңнің шумағы да, тармағы да, буын-б
