Ұстаздар арналған порталы, ашық сабақтар, сабақ жоспарлар, ҚМЖ, ОМЖ, КСП, КТП, планы, баяндама, сценарийлер, эссе, мақалалар, тәрбие жұмыстары, факультативтік жоспарлар, сертификат алу т.б. / ru Ұстаздар арналған порталы, ашық сабақтар, сабақ жоспарлар, ҚМЖ, ОМЖ, КСП, КТП, планы, баяндама, сценарийлер, эссе, мақалалар, тәрбие жұмыстары, факультативтік жоспарлар, сертификат алу т.б. DataLife Engine Ашық сабақ:Азық-түліктер /main/3250-ashy-sabaazy-tlkter.html /main/3250-ashy-sabaazy-tlkter.html  

Темиржанова Альмира Кенескановна                                 

№154 бөбекжай – балабақшасының                             

қазақ тілі мұғалімі.

                                

 

Білім беру саласы: « Коммуникация »

Білім бөлімі: Қазақ тілі

Мақсаты: Балаларды азық – түлік атауларымен таныстыру. Ақыл, ой белсенділігін арттырып, тіл байлығын дамыту, сөйлемдер құрап айтуға үйрету. Тағамдардың денсаулыққа пайдасын түсіну, асты қадірлеуге, тәрбиелеу.

Шаттық шеңбері

Амандастым айменен

Амандастымкүнменен

Тәубе еттім жерге де,

Саулық берсін елге де

Сәлеметсіздер ме қонақтар!

 

 - Сенің атың кім?

- Сен неше жастасың?

- Біз қай қалада тұрамыз?                      ( сұрақтарға жауап береді )

- Бас қала қай қала?

- Сенің досың кім?

- Балалар қазір жылдың қай мезгілі?

- Қыс айларын атаңдаршы?

- Қазір қай ай?                                         ( жыл мезгілін анықтайды )

- Бүгін аптаның қай күні?

- Сендер күнде қайда келесіңдер

Таныстыру.

- Бүгін біз азық – түлік түрлерін есімізге түсіреміз.

-Азық – түліктерді біз дүкеннен аламыз.

- Азық-түліктер тағамдар және сусындар болып бөлінеді.

- Тағамдардың құрамында әр түрлі пайдалы заттар, әсіресе дәрумендер болуы қажет.

-В составе продуктов должны быть полезные вещества, особенно витамины.

- Дұрыс тамақтанған баланың дені сау, күшті және сымбатты болып өседі.

- Правильно питавшися ребенок вырастет здоровым, сильным и красивым.

(балалар интерактивті тақтадан азық-түліктер түрін көріп, тыңдайды)

Диск қосып сөздік жұмысын жүргізу.

Шұжық – колбаса, балмұздақ – мороженое, айран-кефир....

(Балалар айтылған тағамдарды қазақша қайталайды.)

       Сергіту сәті.

Оңға, оңға түзу тұр

Солға, солға түзу тұр

Алға қарай бір адым

Артқа қарай бір адым

Жоғары, төмен қарайық

Орнымызды табайық

 

« Өз орнына орналастыр » -д/о

- Енді мына жерде бірнеше азық-түліктер түрлері бар. Олардың ішінен тағамдарды бір ретке, сусындарды бір ретке орналастыруымыз керек.

- Дұрыс па?

(Екі баладан тақтаға шығып тағамдарды бір бала, сусындарды бір бала іліп шығады.)

- Мынау нан

-Нан тағам

- Мынау шырын, шырын сусын.

- Осы сусындар мен тағамдардың ішінен ерекше нені жақсы көретіндеріңді айтып беріңдерші.

- Сен не жақсы көресің?

- Неге?

Рамазан:- Мен ет жақсы көремін.Ет белогқа бай, ет жеген адам күшті болып өседі.

Ариана:- Мен алма жақсы көремін. Алма «С» дәруменіне бай.

Андрей:-Мен сүт жақсы көремін.Сүттің құрамында кальций бар.

Назерке:-Мен шырын жақсы көремін. Шырын өте дәмді және пайдалы сусын.

Элина:-Мен нан жақсы көремін.

Есіңде болсын балам

Нан қастерлі тағам

Қоқымын оның шашпа

Жерге түссе баспа

Дейді атам маған

 

- Балалар, адамдармен қоса жануарлардың да сүйіп жейтын қоректері болады.

- Мына жердегі жануарлардың не жейтінін тауып беруге көмектесесіңдер ме?

 

 

- Мынау ешкі, үй жануары. Ешкі қырыққабат, сәбіз жейді,су ішеді.

- Мынау қоян жабайы жануар. Қоян сәбіз жейді, су ішеді.

-Аю жабайы жануар, ол бал, құлпынай, шие жейді, су ішеді.

- Ит үй жануары, ол ет, балық жейді, су ішеді.

- Кірпі жабайы жануар.Кірпі алма, алмұрт, саңырауқұлақ жейді,су ішеді.

- Маймыл банан жейді, су ішеді.

Қорытынды:

- Балалар бүгін сендер көптеген азық – түлік түрлерімен таныстыңдар, оларды ажырата, топтастыра білдіңдер. Сендерге рахмет!

Қонақтармен қоштасу

Көріскенше күн жақсы

Сау саламат болайық

 

 

]]> almira154 Thu, 26 Oct 2017 06:30:56 +0600 Х.Г.Андерсеннің дана ертегілері /main/3249-hgandersenn-dana-ertegler.html /main/3249-hgandersenn-dana-ertegler.html

Сабақтың тақырыбы:

Х.Г. Андерсеннің дана ертегілері

Мұғалімнің аты-жөні:

Күні:   

СЫНЫП:  2

 

Қатысқан оқушылар  саны: 

 

Қатыспаған  оқушылар саны: 0

Сабақ негізделген оқу мақсаттары

Берілген білімді жаңа технология әдістері арқылы түсінеді.

Сабақ  нәтижесі:

 

Оқушылардың барлығы мынаны орындай алады: Оқулықта берілген және қосымша тапсырмаларды орындайды.  Жазба жұмыс жасайды. Сұраққа жауап береді.

Оқушылардың көбісі мынаны орындай алады: Топтық жұмысты брлесе орындайды.Өз бетінше жұмыс жасайды. Сұраққа жауап береді. Қосымша үлестірме ресурстармен  жұмыс жасайды.          

Оқушылардың кейбіреуі мынаны орындай алады:

Оқулықтан тыс берілген қосымша тапсырмалады орындайды, тақырып бойынша қосымша мәліметтер мен дәлелдер келтіре алады.

Бағалау  критерийі

Жеке, жұптық, топтық тапсырмаларды орындай алады. Сабақ барысында  тыңдаушының назарын өзіне аудара алады.

Ресурстар

Оқулық, суреттер, топқа бөлуге арналған кеспе қағаздар  және  әртүрлі  заттар, топтық тапсырмалар, кері байланыс, стикер.

Әдіс-тәсілдер

Сұрақ-жауап, әңгімелеу, түсіндіру, ойын, көрнекілік. Рефлексия.

Пәнаралық байланыс

Музыка, қазақ тілі.

Сабақтың жоспары

Жоспарланғануақыт

Сабақ барысы :

Бағалау түрлері

Басталуы

5  минут

 

Сәлемдесу.

Топқа бөлемін : «Құттықтау хаттары арқылы» топқа бөлінеді. Оқушыларды  құттықтау хаттарын  алып, 1,2,3 топтарға  бөлініп отрады.

  

Психологиялық ахуал қалыптастыру: «Қызыл гүлім-ай» би

«Әнді жалғастыр!»

Мақсаты: қатысушылардың көңіл-күйін көтеру, жағымды эмоция туғызу.

Нұсқаулық: «Сіздерге бір өлеңнің 1 – жолын айтамын, ал сіздер келесі жолын айтасыз, ал келесі көрші топ 3-4 – жолын әнмен жалғастырады. Кейін жүргізуші басқа өлең бастағанда 3 – топ өлеңнің 2 – жолын айтады, ал 4 топ 3-4 жолын айтады. Ойын шеңбер бойынша жалғасады. Соңғы әннің соңы 2 жолын барлық топ орындайды».

1. «Әрқашан күн сөнбесін» (4 жол)

2. «Анашым» (4 жол)

3. «День рождения» (4 жол)

4. «Школный вальс» (4 жол)

5. «Жан досым» (4 жол)

 

 

Құттықтау хаттары арқылы топтарға бөлу.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

«Әнді жалғастыр!»

Тренинг.

Жаңа білім

10 минут

 

 

 

 

 

Білу және түсіну

Оқушылар оқулықтағы негізгі тақырыппен танысады.

 

 «Жариялау» әдісі

(Әрбір топ берілген сұрақ бойынша  өз позициясын жариялау керек. Бұл үшін топ ішінен спикер берілген уақыт ішінде (5 мину) басқа қатысушылар  алдында сөйлеп, топ ұстанымын жеткізеді.)

Ханс Кристиан Андерсен 1805 жылдың 2 сәуірінде Фюн аралындағы Оденсе қаласында дүниеге келді. Андерсеннің әкесі Ханс Андерсен (1782-1816) кедей етікші, ал шешесі Анна Мари Андерсдаттер (1775-1833) кір жуушы болды. Шешесінің сіңірі шыққан кедей отбасынан шыққандығы соншалық, ол бала күнінде қайыр сұрауға мәжбүр болса, өлгенде де кедейлер бейітіне жерленді. 1816 жылы әкесі қайтыс болып, Андерсен жұмыс іздеуге мәжбүр болды. Алғашында ол тоқымашының, одан соң тігіншінің көмекшісі болып, кейіннен темекі фабрикасында жұмыс істеді.

14 жасында Андерсен Копенгаген қаласына аттанады. Анасы оны аз уақытта қайта оралар деген үмітпен жібереді. Үйін тастап, кетіп бара жатқан жас Ганстан анасы не үшін кетіп бара жатқандығын сұрағанда, ол еш ойланбастан: «Атақты болу үшін!» деп жауап береді.[1] Ол өз мақсатына жетті. Адал еңбек, маңдай терімен танымал болды, өзін мойындатты. Бір кездері қалаға қалтасында бар болғаны 13-ақ монетамен келген жас өзінің болашағы үшін күресте ештеңеден тайынған жоқ. Ханс Христиан ұзын бойлы, аяқ-қолдары да, мойны да жіңішке әрі ұзын, мұрны да ұзын жігіт болды. Ол өзінің ертегілеріндегі «Сүйкімсіз Балапанның» өмірлік аналогы еді. Бірақ даусы өте жағымды болғандықтан және оның қатты жалынғандығына сарайдағылар аянышпен қарағандықтан ол көріксіздігіне, сыртқы келбетінің сұрықсыздығына қарамастан, король театрына жұмысқа қабылданады. Мұнда ол тек қана екінші дәрежелі рольдерді ойнайды. Бірте-бірте ол рольдері де азайып, оған қоса қартайғандықтан даусының өзгеруіне байланысты мүлде жұмыстан шығарып жібереді. Бұл уақытта Андерсен 5 актілі пьесасын аяқтап, соны кітап етіп шығару үшін корольден ақша сұрап хат жазады. Бұл кітапқа оның өлеңдері де енді. Ханс Христиан жарнама да жасап, газетке анонс да береді. Бірақ, кітап басылып шыққанымен, ешкім сатып алмайды; ол тек заттарды орайтын материал ретінде ғана жарамды болып қалады. Бірақ ол үмітін үзбей, өз кітабын театрға әкеледі. Ондағы ойы – жазған пьесасы бойынша спектакль қою. Бірақ «автордың тәжірибесінің аздығынан» театр пьесаны қабылдамайды.

 

 

 

 

Оқулық,

мәтіндер.

Ортасы 

10 минут

 

 

 

 

Қолдану

Дәптермен жұмыс.

 

Топтық жұмысқа арналған ресурстар

Оқулық,қабырғаға ілінген  ватмандар, түрлі-түсті маркерлер

 

Сергіту сәті

2 минут

Сергіту сәті. Мен қазақпын.

Оқушылар би билеп сергіп қалады.

Аяқталуы

Сабақты бекіту

10 минут

Ой қорытыу  

Эссе парағы...... Бүгінгі сабақта туындаған сұрақтар мен алған мәліметтер, білімді меңгеру барысында кездескен сұрақтар туралы жазады.

 

Тақырып бойынша түйген білімдерін жазады.

Бағалау

 

5 минут

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кері байланыс

3 минут

«Білім ағашы» кері байланыс

 

Сабақтан алған әсерлерін стикерге жазып, ағашқа жабыстырады.

Саралау – Сіз қосымша

көмек көрсетуді қалай

жоспарлайсыз? Сіз

қабілеті жоғары

оқушыларға тапсырманы

күрделендіруді қалай

жоспарлайсыз?

Бағалау - Оқушылардың

үйренгенін тексеруді

қалай жоспарлайсыз?

Пəнаралық байланыс

Қауіпсіздік жəне еңбекті

қорғау ережелері

АКТ-мен байланыс

Құндылықтардағы

байланыс

Рефлексия

Сабақ / оқу

мақсаттары

шынайы ма?

Бүгін оқушылар

не білді?

Сыныптағы ахуал

қандай болды?

Мен жоспарлаған

саралау шаралары

тиімді болды ма?

Мен берілген

уақыт ішінде

үлгердім бе? Мен

өз жоспарыма

қандай түзетулер

енгіздім жəне

неліктен?

 

 

Төмендегі бос ұяшыққа сабақ туралы өз пікіріңізді жазыңыз.

Сол ұяшықтағы Сіздің сабағыңыздың тақырыбына сəйкес

келетін сұрақтарға жауап беріңіз.

Қорытынды бағамдау

Қандай екі нəрсе табысты болды (оқытуды да, оқуды да ескеріңіз)?

1:

2:

Қандай екі нəрсе сабақты жақсарта алды (оқытуды да, оқуды да ескеріңіз)?

1:

2:

Сабақ барысында мен сынып немесе жекелеген оқушылар туралы менің келесі сабағымды

жетілдіруге көмектесетін не білдім?

]]> n.b.t1991 Thu, 26 Oct 2017 06:30:46 +0600 ТӘРБИЕЛЕУ ҚАЗАҚ ІЛІМІ /ustazdarga/bayandama/3254-trbieleu-aza-lm.html /ustazdarga/bayandama/3254-trbieleu-aza-lm.html   ТӘРБИЕЛЕУ  ҚАЗАҚ  ІЛІМІ     
     Мәселенің мән-жайы түсінікті болуы үшін сана деген іргелі ұғымды еске түсіруімізге тура келеді. Бұл аталған күрделі ұғымның арғы жақтағы қатпарларына бармай-ақ, қысқа қайырсақ, сана дегеніміз адамдардың ақиқат дүниедегі зат, құбылыс, уақиға т.б. түйсінуі, қабылдауы және оларды ой елегінен өткізу барысында пайда болған, қалыптасқан түсінігі мен көзқарасы дегенге саяды. Түсінік, көзқарас, әрине, алдымен адам санасында, дүниеден қабылданған әртүрлі ақпарлардың жинақтала, қорытыла келе білімге айналады. Ондай білімдердің біралуаны ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келе жатқан «дәстүрлі білімдер» болса, бір алуаны зерттеуші,танушы адамдардың әрқилы ақпараттарды салыстыру, ойлау нәтижесінде пайда болған «табиғи білім» жүйесі болып табылады.Білімнің тағы бір түрі арнайы бағдарлама бойынша оқыту барысында мектепте,жоғары оқу орындарында, арнаулы курстарда алынған үйретінді білімдер жүйесіне жатады. Дәстүрлі білімдер,қорытылып,сараланып кейде жеке тұлғаның өз ойлары мен пікірлері,түйгендері жинақталып сол адамның атымен сақталуы да мүмкін.Адам тәрбиелеу қазақ дәстүріндегі-дәл сондай, білімдердің жиынтығын-ТӘРБИЕЛЕУ ҚАЗАҚ ІЛІМІ деп отырмыз. Мысалы,тәрбиелеу Абай ілімі-«Адам бол!» формуласы, кісілік философиясы,тәрбиелеу Шәкерім ілімі-ар-ождан  ілімі, ақиқат философиясы, Иасауидің сопылық-моральдық ілімі,ислами-түріктік философиясы т.б.              
         Қазақтың түп тұқияны жұмыр Жерге келіп ғұмыр кешкеннен бері: «Тән-Тәңірден,Тәрбие-өзімізден»-деген қағиданы   басшылық етіп,«Кісілік» мұратты  шам-шырақ болдырып, ұрпағын өмірге дайындап,тәлім-тәрбиелік кең тынысты, орасан аумақты,заңғармақсатты,іс-шара,қимыл-әрекет,жұмыс-шаруа жүргізу,ұйымдастыру,өткізу нәтижесінде:«Бала бақшадағы гүлің,оны тәрбиелеу үлкен ғылым» деген даналық  қорытындыға келген.  Иә,.          Қазақ танымында:-тәрбиелеу әрі өнер,әрі ілім. 
         Қазақ-өткенді қадірлеген,жаңаны байыптаған, болашақты болжап бағдарлаған дана халық.Ежелгі ескі заманнан бастап күні бүгінге дейін ғұмыр кешкен қазақ халқы отбасы,әулет,ауыл,ата-ру,тайпа,-топ,одақ,ұлт қатарлы қауымдастықтың сан түрін құрай отырып,елдікке жетіп, аты әйгілі (шамамен 16 империя орнатып)  мемілекет құрып, Ұлы Дала кеңістігінде бес мыңнан астам уақыт тіршілік еткен көне,текті, байырғы қауым. Мемлекеттің шаңырағы бір де биіктеп,бір де шайқалып,скифтердің тұңғыш патшасы Торғытайдан бастап,қазақтың соңғы ханы Кенесарыға  дейінгі  уақыт кеңістігінде тасқын судай сапырылған сақ,ғұн,түркі,оғыз-қыпшақ ұрпақтары ұзақ сонар тауарихын найзаның ұшымен ғана емес,ақыл-парасат күшімен де,ұрпақ тәрбиелеу ісімен де,ұлағатты үлгі өнегелі сөзімен де, «кісі» болдыру амал-айласымен де, ақыл-кеңес үлгісімен де айшықтап,бізге сарқылмас ілім мұрасын мирас етті.Қазақтың тәрбиелеу ілімі қалыптасып, дамып,іске асу барысында талай ұлық ұстаздар туып шықты, әулет мектебінің сан түрі пайда болды.Бұл мектептердің  бас ұстаздары ана мен дана,ата мен әже,әке мен шеше,аға мен көке,дос пен таныс,жеңге мен жезде сияқты ұлағатты ұстаздар есімі,іс-әрекеті ел есінде,халық жадында мәңгі сақталған.Түбі бір,бар қазақ отау тігіп, орда көтеріп, тамырын тереңге жайып өсіп-өне отырып,бір шаңыраққа топтасып әулеттік тұғыр,тектік бастау-Қарашаңырақ мектебін дүниеге әкелді.Оның бас ұстаздары Дана Аналар мен Дана Аталар болды.Ол дамып жетілу барысында Дана мектебіне ұласып оның барлық түрі мен тармағы,саласы мен бұтағы ,бөлшегі мен бөлігі,тарауы мен бөлімі ұйыса келіп-Әулет мектебінеайналды. Қазақ қауымында осы  негізде пайда болған, әлмисақтан бері, әлеуметтік  және әулеттік  деп аталатын екі топтағы мектеп болған-ды.
     Әулеттік мектеп-(қалың қауым,жұрт арасында,ел аузында,ол:-қазақтың қарадомбай мектебі аталады)-жеке отбасынан бастап,әулет,ауыл,тайпаға дейінгі адамдарға ортақ, жарық дүниеге жаңа келген сәбиден бастап, қарттарға дейін қатысатын,қазаққа тән(түрік тектес халықтардың барлығында ұқсас қалыптағы тәрбие мектебі                                                                                                     болғанымен арасында аздап айырмашылық бар),сан ғасыр бойында қызмет жасаған,күні бүгінге дейін жалғасып келе жатқан,келешекте де болатын,ұлт өкілін қалыптасты- ратын шынбайлы нұсқа, ерекше тәлім-тәрбиелік орта.Қазақ танымында адам жасы:балалық,жігіттік жәнеқарттық («Тәңертең төрт аяқпен,күндіз екі аяқпен,кешке үш аяқпен жүреді.Ол,кім?»-деген жұмбақты еске түсіріңіз.) үш кезеңнен тұрады.Өмірге келген күннен бастап,қырқына шыққанға дейінгі бала-қызылшаха(кей өлкенде шарана, шақалақ) деп аталады.Ит көйлегін шешіп,қарын шашын алдырған соң,қаз-қаз басқанша-нәресте(кей өлкеде бөбек) делінеді. тұсауы қиылып, аяғын басқаннан жеті жасқа дейін-сәби(кей өлкеде балдырған)аталады.Жеті жастан он үш-он бес жасқа дейін- балалық шақ.Балалық шақтың тіршілік  тұрағы,  тұрмыс аясы-жанұя аталған.           
      Отау иесі болғаннан,немере (не жиен)сүйгенге дейінгі кезең-отағасы(отанасы) аталып,тіршілік тынысының шеңбері-отбасыделінген.Немерелі-шөберелі болғаннан бақиға аттанғанға дейінгі кезең-ата(әже)делініп-тұрмыс аясы-әулет атанған.Осы аталған кезеңдердің тіршілік шеңберінде жүргізілген,мақсатты,жүйелі тәрбелік іс-қимыл әрекетті,тәлім-тәрбиелік үлгі-өнегені- ӘУЛЕТ МЕКТЕБІ деп отырмыз.Бұл мектеп- аты-жөнін айпарадай етіп маңдайшасына жазып қойған еңселі, ғимарат емес.(Алайда, тәр-биелік іс-әрекет белгілі ортада үйретуші- ұстазы бар, үйренуші-шәкірті бар,айқын бір нәрсені үйретіп  ұқтыратын амал-айла, сабақ-дәріс меңгертетін педагогикалық іс-қимыл.Мысалы, Сұлтан деген ұстаз,Қожа деген шәкіртке, иен жонда,ат үстінде,шылым шегуді үйретіп бара жатыр.)Әулет мектебі-кім-кімге?,нені?, қалай? үйретіп жатқаны айқын көрініп тұратын, «тұнық шыныдан жасалған»,әулет мүшелерінің көз алдында сабағын өткізетін мөлдір де, ашық мектеп.Ол талантты да озаттарды бөліп алып, оңаша оқытпайтын,кәрі-жас,ұл-қыз,бай-кедей,шенді-шекпенді,хан қараша баласы деп алаламай-тын көпке ортақ мектеп.Осындай мектептің қазақ ортасында бар екенін, қазақ баласына тәлім-тәрбие беру амалына  көңіл аударғандар мен арнайы зерттегендердің барлығы да айтқан болатын.         
       Кейбір әулет өсіп-өніп,рулы елге,тайпа дәрежесіне жеткен. Орталарынан неше түрлі дарынды,өнериелері туып шыққан.Осы негізде дамыған,тайпа арасына қызмет жасаған, өнерлік-кәсіптік мектептер де болған.Олардың ерекшелігі тарихи тұлғалардың, өнериелерінің есімімен аталуы.Мәселен, Қорқыт, Ықылас мектебі,Құрманғазы, Тәттімбет мектебі, Бұқар,Абай мектебі т.б. Сондай-ақ,керейлік үйшілер мектебі, адайлық зергерлік мектебі, наймандық бақсылар мектебі. 
       Әулет мектебінің  түрі де мол.Мәселен ата-әже немесе әке-шеше мектебі,жезде-жеңге мектебі,ақсақалдар мектебі,қарашаңырақ мектебі, ана мектебі,дана мектебі, ақшам мектебі, бала думаны, құрбы-құрдас мектебі, мереке-мейрам мектебі,еңбек-өнер мектебі  т.б.       
        Әулет мектебі қазақтың тұрмыс салтынан туындағандықтан,оны,әдет-ғұрып,дәстүрден айыра.тану оңай емес. Былай қарасаңыз,қазақта не көп,той думан,мереке көп. Оның бәрі,асып-төгіліп,шашылып-тарату үшін жасалған, мақтаншақ-бөспенің іс-әрекеті емес,бала тәрбиесі үшін жастарға ұлағат үшін, үлгі-өнеге беру үшін жасалады. Оларды жалпы алғанда,қазақ-жастар думаны(бала қуанышы)деп атаған.Қазақ қандай да,салтын,думанын жасаса да,оның тәрбие мектебіне айналуын көздеген  
     Қазақ салтанатты адам рухын асқақтату үшін жасайдыАл,ұлттық рух бала жанына ділмен, тілмен,дәстүрмен,өнермен сіңетінін аңғарған халық,бала алғашқы мүшелден асқанға дейін,оның дамып жетілуі,өсіп нығаю әр кезеңін мұқият бақылап,жетістігіне жігер беріп, табысына талдау жасап,үнемі атап өтіп отырған Мәселен,құрсақ той,ат қою, шілдехана,бесікке салу,шаш алу(қию),тұсауқияр, атқа мінгізу,сүндет той,тілашар т.б. ғұрыптарды осы кезеңдерде өткізген.Ондағы негізгі мақсат:жас баланы әлпештеумен қатар басқа балаларға берілетін тәрбие мен білімді осы шараларға сіңіріп беру ісін ұйымдастыру еді.Басқаша айтқанда; балаларға тәлім-тәрбие беру үшін,әулет мектебін осылай ұйымдастырып, оның пәндерін осылай оқытқан.Ол өз кезегінде,осы ұйымдастыру нәтижесінде,қазақтың ғұрып салтымен біте қайнасып,әдет-әдебіне ұласқан,күнделікті тыныс-тіршілігінің қалыбына айналған.Олай болса әулет мектебінің түрлері дегеніміз қазақ салтында,әдет-ғұрпында атқарылған әрбір іс-әрекеттің,ұйым-дасқан,бірлескен,белгілі мақсатқа сай жүзеге асырылған шаралардың жиынтығы болмақ.          
     Әулет мектебінің тәрбие құралдары мен тетіктері де ерекше болған.Мәселен,тіл және сөз,ырым және әдеттер,ғұрыптар,рәсім-тәмсілдер,наным-сенімдер, мұралық және жәдігерлік дүниелер,атамекен-ел-жұрты, тұтынған ас суы,киім-кешегі,баспанасы,өскен өлке,ата-баба моласы,зираты т.б.Қей ретте,тәрбие құралдары өз кезегінде әулет мектебіне де ұласа алады.Мысалы,жұмбақ айту,жасыру тәрбие құралы болумен қатар «Айтыс» аталатын бала думанының құрамдас бөлігі.Ал,балалар айтысы жай ғана тәрбие құралы емес.ол-әулет мектебінің бір түрі.Айталық,балалар айтысы тәжіксілесу немесе қарапайым сөз қағысы;суырып салмалыққа баулу,соған жаттықтыру айтысы;өтірік өлең айтыс;жаңылтпаш жарысы;мақал-мәтел сайысы:қараөлең айтысы;жұмбақ  жасыру сайысы;сыр ашу сайысы;жұмбақ өлең айтысы, -қүлдіргі айтыс ,аралас айтыс сияқты оның көптеген түрі бар. Міне,осыларды өткізудің белгілі ережесі,әр түріне сай қойылатын талап бар.       
       Қазақ қоғамы аталы сөзді дәріптеп,оны тек қатынас құралы немесе тәрбие құралы ғана емес,өмір салтын үйлестіруші тетік ретінде пайдаланған.Осы негізде дала демократиясын қалыптастырып,жетім-жесір,қарт,мүгедек үйлерін жекелемей, түрме, қамау орындарын тұрғызбаған. Ол олма,құлдар мен күң, тұткындар мен олжаланған адамдар тағдыры ізгілікпен шешілген.Сондай-ақ,қазақ азаматын марапаттаса,«шенді шекпен жаппайтын,төсіне жылтыратып металл тақпайтын.» Қазақтың марапаты да-сөз,жазасы да-сөз.Сол себепті әулет мектебінде негізгі тәрбие құралы міндетін сөз атқарған. Мысалы;ардақтау, ұлықтау,мадақтау,дәріптеу,қолдау-қолпаштау,кешірім сұрау, тағзым ету,аяққа жығылу, көңіл сұрау,естірту, дауыс шығару , көрісу,жоқтау қатарлы әдеттер,өз рәсім-тәмсілдерімен ғұрыпқа сіңісіп, қазақтың кім екенін басқаға танытатын ерекше бір ұлттық нышанға айналған.Оған коса,тәлімдіқ сөздер,тыйымдық сөздер,өсиет сөздер, бата-тілектер,аңыз-әңгімелер,ертегі-хикаялар,шешендік сөз-дер,өлең-жыр,толғау дастандар қазақтың телегей теңіз рухани мүрасын құрай отырып, нағыз тәрбие құралы бола алған.Бұлар ислам хадис шарифімен ұштаса келіп діни тыйымдар мен бұйрықтарға етене қабысып кеткендіктен әулет мектебінің басты да, нақты тәрбие құралына айналған.Қазақ бір ауыз сөзбен, тұрғанды  отырғызған, жатқанды тұрғызған, есенгірегеннің еңсесін көтерген, еліргеннің екпінін басқан, бір ауыз сөзбен «тірілтіп», бір ауыз сөзбен  «өлтірген». Тіптен, «Әулет мектебінің ең басты әлеуметтік пәні де- «Тіл өнері» болған. Осылайша, қазақ деген халықтың;сөзді тыңдау,сөзге тоқтау,сөзде тұру,  сөзді ұғып оны қадірлей білу дағдысы, оның салихалы  әдебіне, ерекше қасиетіне,өзгеше мінезіне айналған.Қазақ сөзбен адам жанын да,тәнін де емдеген. Қазақ тілмен тұлға,азамат тәрбиелеп қалыптастырған. Қазақтың тілі-қылыш,сөзі сойыл.Әулет мектебінде берілген үлгі-өнеге,білім мен дағдының мазмұнын пайымдасақ, жекелеген пәндерді үйрету ғана емес, жалпы әлеуметтік білімді үйрету көзделген       
      Тарихқа көз жүгіртетін болсақ,кең байтақ өлкемізде буыннан –буынға жалғасып, ұяттылық, әдептілік, көргендік, мейрімділік салтанат құрып, үйлесім тауып жатқан. Міне, сол қымбат,асыл қасиеттердің бәрі отбасы,ошақ қасында бүршік атып,бұтақ жайған.   ҚАРАПАЙЫМ ҚАЗАҚ ОТБАСЫ түрлі тәрбие құралдарын толық пайдалана алмаса да,өңірлік,рулық ,ауылдық шеңберде өз балаларын әулет мектебінде тәрбиелеп келді. Шаруа отбасында тәрбие,үлгі өнеге көрсету іс-әрекеті, әулет пен тайпаның,рудың шынайы өмір әрекеттерінен айырмашылығы аз еді.Тәрбие тағылымдарының аясы атам заманнан қалыптасқан шаруа отбасының қатынастар жүйесіне,еңбек қимылдарының ауқымында,ғұрып-салтының шеңберінде жүзеге асырылатын.Ұлттық тәрбие құралдары өз жүйесін құрай отырып,тұрмыс салтында тұрақты әрекет етуші дәйекке айналған.    
         Қазақ қауымының қай кезеңінің алып қарасаңыз да,еңбектің көбін балалар еңсерген. Олардың тіршілік те алар орыны,әулеттегі қолғабысы орасан зор болған.Қазақ атамыз: «баланың ісі білінбес,тайдың мінісі білінбес» деген ғой.Әсіресе бақташылар мен бағбандардың,балықшылар мен дихандар үшін балалардың көмегі шексіз еді.Әрі өмірге дайындау,осы еңбекке жас өспірімді тікелей қатыстыру жолымен жүргізілетін. Сондықтан,баланың жасына сай,игертуге тиісті еңбек дағдысын уақытты ұтымды пайдаланып үлгерту ата-ана үшін қасиетті борыш,әрі парыз болған.Мәселен  бала қозы жасында-қозы бағып,бұзау қайыруға тиісті болған.Тезек теріп, шөмшек отын дайын-дау да,осы жастағылар үлесіне тиген.Мал сауып,төл бөлу, қозы көгендеп, құлын тарту қозы жасындағы балалардың басты еңбегі еді. Ал,ата-әже және әке-шеше үшін бала жасы оның еңбекке араласуына сай төмендегідей аталатын. Ермегім, алданышым, қолұшым, қолғанатым,серігім, сүйенішім, асыраушым. Қолқанат бола бастаған   шақта олардың жасы атқаратын  міндетімен аталатын. Қозы жас; қой жас;жылқы жас; патша жас; аңдушы; қағушы; суқұяр: атқосшы; көрікші; соғушы; аутартар; ескекші. Жыл бойында атқарылатын еңбек науқаны, балаларға олардың жасына сайеңбек мейрамын-(әулет мектебін) сыйлаған-ды.Төл аяқтандыру, қырқын,төл пішу,шөп шабу, егін ору,соғым сою сияқты еңбек науқандары бітісімен, қазақтар,салттық мейрам жасап, оны әулет мектебіне айналдырған.Мысалы: сірге жинар,төстік қаптар,соғым бас,көгентүп жасау,пішен той,сабан той т.б.Әулет мектебінің қай түрін алсақ та,негізгі мақсат:ЖАС ҰРПАҚТЫ көзі ашық,көкірегі ояу,парасатты жақсы АТА-АНА болуға әзірлеу,дәуір талабына сай өмірге дайындау екендігі айқын аңғарылады.Өмірге есті де,епті әке-шеше дайындау қазақ үрдісініңбірінші ерекшелігі:ұл мен қыздың өмірге келген күнінен бастап,отау тігіп бөлек шыққанға дейін,бір ғана әулет мектебінің аясында тәрбиеленуі болып табылады. Екінші,Қауымдық тәрбие мен отбасылық тәрбиесі, бірін-бірі қолдаушы  ниеттес іс-әрекет арқылы жүзеге асатын.      
Үшінші.Адамдардың тәрбие ісіндегі мақсат,мұрат сәйкестігі, ұлттық мүдде бірлігі,әдеп,тіл,дін ұксастығы ұрпақ тәрбиесінде алалық туғызбайтын.Кәзіргі  қазақ қауымындағы осы жағдаят ахуалын пайымдап көрсеңіз ұрпақ тәрбиесіндегі олқылықтардың    туу себебін, қиындықтардың шығу тегі,оны арылтудың амал әдістері ептеп айқындалары сөзсіз.  Қазақ ұғымында,азамат қалыптасу негізі 3-13 жаста қаланады.Бүгінгі қалыптасқан белгілі ғылыми–теориялық заңдары бар педагогика ғылымы өмірге келгенше де адамзат тәрбие ісімен айланысып бақты.Оның қағазға жазылып түспеген,бірақ қауым жадында мәңгі сақталып,ұрпақтан –ұрпаққа ғасырлар бойы ауызша нақыл-ақыл, өсиет,өнеге, қағида болып тарап келген  білім-білік, тәлім-тәрбие беру тағлымдары бар.Ал,қазақтың педагогикалық негізгі ілімдері тек ауызша ғана емес тасқа,қағазға жазылып бізге жеткен. Ауызша және жазба түріндегі педагогикалық ой-сана, оларды жүзеге асыру амал-айла , тәсіл-әдістерінің тәжірибелік үрдістері мен халықтың тұрмыс-тіршілігіндегі рухани тәжірибелері арқылы қалыптасқан тәрбиелік және дүниетанымдық  ұстаным, құндылықтар жүйесін  халық педагогикасы деп атап жүрміз.Біздің ойымызша бұлай атау басқаны еліктеуден туған,тәрбиелеу қазақ ілімінің негізгі мазмұнын көрсете алмайтын ұғым.Себебі,қазақтав топтық (касталық), таптық(бай,кедей)тәріздес тәрбиелеу ілімі болмаған.Тәрбиелеу мұрат-мақсаты,қағида-ережелері, қөзқарастары мен ілімдері,қазақ педагогикасы,қазақ адамтану ілімі,қазақ әдептану ілімі т.с.с. ілкі мағынасында қолдануы тиіс.Олай болса,тәрбиелеу қазақ ілімі қоғам дамуының (алғашқы қауымдық қоғамнан бастап)белгілі сатыларынан өтіп, ғылыми педагогика дәрежесіне жеткенше ұрпақ тәрбиесінің бастау бұлағы, педагогиканың түп негізі болып, тәрбие жүйесінің құрылымын айқындайтын бірден бір ой-сана қоры,асыл мұра бола алады.Ұлттық педагогика ұғымын біршама талдаған орыс педагогы К.Д.Ушинский: халық тәжірибесінсіз “педагог та жоқ, педагогика да жоқ “-десе, Аристотель: «Біз бала тәрбиеилеуде халық тәжірибесіне сүйенеміз»-дейді.Бұл тәлім-тәрбиелік үрдіс-сол халықтың ұлттық ерекшеліктеріне байланысты дамып, қалыптасқан. Ал ұлттық ерекшеліктері сол этностың тұрмыс-тіршілігіне, тарихи әлеуметтік, жағра—фиялық жағдайларына, генетикалық, физиологиялық т.б.ұлттық ерекшелігіне байлан-ысты болатыны белгілі. Тәрбиелеу ұлттық үрдісі: салт-дәстүр, жол-жора ырымдар, салттық рәсімдер мен ауыз әдебиеті үлгілері, ұлттық ою-өрнек түрлері,ойындары арқылы отбасылық тәрбиеден басталып, ауыл-аймақ, ел-жұрт, ру-тайпа, қала берді бүкіл халықтың қарым-қатынасынан берік орын алған.Ол-әбден қалыптасқан,орныққан құндылық.Ол бас-аяғы жүйелі, ғасырлар бойы қалыптасқан айрықша төлтума дүниетаным кешені. Қазақ халқының этностық ерекшеліктерін байыптасақ,бұл халық ұрпақ сабақтас-тығын сақтап, алысты жақындатып, аразды татуластырып, ізетті келіннен таныған,татулықты абысыннан тапқан, дархандықты даласынан,даналықты бабасынан,пәктікті баласынан алған халық.Қазақ адамгершіліктің басы-әділдікті ту етіп, әділдіктің басы болған адалдықты анасынан алған.Аналар ұрпақты ұлағаттыққа баулап, дауға-дәру, жауға-қару,араздыққа-араша,татулыққа-тамыр,тазалыққа-нәр,пәктікке-пәрмен, дәстүрге-дәрмен, өнерге-тұлпар, көкте-сұңқар етіп тәрбиелеген.Нақтылы жазба дерек бой-ынша,түрік дәуірінде,Ұмай Ана мектебі жұмыстаған. Ұмай Ана мектебіндегі тәрбие туралы Орхон-Енисей ескерткіштері біршама мағлұмат береді..(Ана мектебінің кейбір ұлық ұстаздарының педагогикалық ой-пікірлері Батыс және Шығыс жазба әдебиеттері арқылы бізге жетті) Қазақ мектебінің басы–Ана мектебі. Оның даму тарихы тым тереңде жатыр.Ол даму тарихында Дана мектебі дәрежесіне жеткен. Қазақтың жеке ел болып,еңсе көтерген сол бір дәуірде,текті ата әулеттерінде Қарашаңырақ мектебі орнаған. Әулет,ауыл, ру,тайпа аумағында ақсақалдар мектебі ерте дәуірде қалыптасқанын жоғарыда айттық. Бұлар тіршіліктің бар саласында, өмірдің әр белесіне етене араласып, әже-ата,әке-шеше, жезде -женге мектебі аталып, қазақ қоғамында ауқымды педагогикалық іс-әрекет жүргізді,жас ұрпақты өмірге дайындады,үлгі-өнеге ұқтыр-ды.Оларды жалпысынан Әулет мектебі деп атадық Әулет мектебі аумағында жүргізілген педагогикалық-тәлім-өнегелік тәжірибесі барысында жинақталған педагоги-калық ой-сана қорын-Әулеттік мектеп  педагогикасы деп отырмыз. Европалық үлгідегі мектеп педагогикасы қашаннан бары белгілі ғой!...Қазақтың әулеттік мектебінде педа-
гогика жоқ деп ешкім де,дауласа қоймас.             
    Әулет мектебінде- білім беру, тәрбиелеу ісі әдетте, отбасылық тәрбие делініп келгені белгілі.Қазақтың ұрпақ тәрбиелеу үлгі өнегесі бір ғана отбасының міндеті болған жоқ және тек бір ғана отбасы шеңберінде жүзеге асқан жоқ. Шындығында,ол іс-әрекет оқшауланған бір ғана отбасылы- педагогикалық процесс те емес.Баланың тәрбиесі мен оның үлгі-өнеге игеруіне тек әке-шеше ғана емес, ағайын туыс, ауыл-аймақ, көрші қолаң,алыс-жақын бәрі де жауапты болған.Танысын-танымасын кез-келген ересек қазақ, баланың оғаш қимыл әрекетіне,құлық- мінезіне ескертпе жасап, тиым қоюға міндетті болған.Дәлірек айтқанда,әрбір ересек адам,ақсақал қария,ақын-жырау,сері-сал, жүргінші жолаушы, түсел-мейман, ел кезген диуана, керек десеңіз,дала кезген жиһангер бәрі-бәрі әулет мектебіне қатысып, ұстаздық етуге тиіс болған.Сонымен қатар әулет мектебі тек жастарға тәлім-тәрбие,білім беру үшін құрылған жоқ. жасамыстар да,қарттар да бұл мектепке әрі ұстаз, әрі шәкірт болған.Қазақта үзіліссіз білім беру,тәрбиелеу ісі,осылай, әулет мектебі арқылы жүзеге асқан. 
         Әулет мектебі; ата-әже,әке-шеше,жеңге-жезде деген сияқты отбасылық білім беру,тәрбилік үлгі-өнеге қөрсету үшін тармақтала отырып дамыды.Ол-балалар ойын- сауығын ,ұлттық еңбек мейрамдарын,сайыс-додалар мен ғұрып салттарын қамти отырып,қазаққа өнер-білім беріп,ұлттық ой-санасын орнықтыратын,кісілік келбетін айшықтайтын педагогикалық құралдар жүйесін тағайындап өмірге келтірген, керектеніп пайдаланған.Қазақтың педагогикалық ілімі,қазақ философиясымен бірге қалыптасып,біте қайнасқан.Дәлірек айтқанда,қазақ педагогикасы қазақтың даналықой-пікірлерімен,адамтану  білімімен, дүниета-нымдық,наным- сеінімімен, әдептік үлгі-өнегесіментікелей байланысты дамып,бүгінгі ғылыми педагогикаға ұласты. Анығында,қазақ педагогикасы-аталған төрт тұғырдың  өзара байланысы мен заңдылық-тарына сүйене отырып дамып жетілді. Қазақ педагогикасы –оқыту және тәрбиелеу ісінде шәкірт пен ұстаз алдына айқын мұрат-мақсат жүктеген;үнемі басшылыққа алатын,тұрақты да, терең қағидаларға сүйенген;айқын жолы мен амал-айласы бар, жүйелі ,қалыптасқан;ұлық ұстаздардың әр дәуірде ойлап тапқан ілімдеріне негізделген;- сүбелі дүниетаным, ұлтанды мәдениет.Оны ғылыми  тұрғыдан пайымидап, теориялық тұрғыдан саралайтын,оның құрамдас бөліктері мен ұғымдар арасындағы байланысты, заңдылықтарды ашып көрсететін педагогикалық ғылымның бір тармағын (Г.Н.Волков үлгісімен) Этнопедагогика деседі.                          
         Талай ғасыр талқысынан сүрінбей өтіп,бізге жеткен, қызылшаха жәндікті салып жібергенде, «өңдеп», «азамат» етіп «өндіріп» беретін Тәңір сыйлаған,ерекше құрылымы бар-«Электрондық–тәрбиелік қазақ машинасы»-ұлт өкілін қалыптастыратын қазақ үрдісі. Ұлттық тәрбие үрдісінің ерекше қасиеті-өткенді талдап,кәзіргіні анықтап, бола-шақты болжауға мүмкіндік беретін,табанға тірек,барша ұстазға бағыт -бағдар болатын шамшырақ болуында.Ұлт өкілін қалыптастыратын  қазақ үрдісіне тап болған, қандай-да болсын жеке адам,егер , ол;әжептәуір басқа ұлт өкілі болуға төселген болса да,тіптен сезім мүшелерінде қандай бір кемістік болса да,тіптен дүние танымы, наным-сенімі өзгешелеу болса да,белгілі уақытта қазақ ұлт өкілді болып қалыптаса алады.Тек кейбір жағдайларда,ұлттық тілді меңгермеген,ойлау жүйесіне басқаның әсері тиген адамның ұлт өкілі болып қалыптасуы аздап кешігетіні болмаса, бәрі –бір түбінде оңалады.Мұның айқын дәлелін, көптеген басқа ұлт өкілдерінің, қазақ ұлт өкілін қалыптастыратын   
«машинасына» тап болып сіңісіп,қазақ болып кеткенін де білеміз.  Мұсылман дінін тарату үшін келген арабтардың қожа аталып,Ұлы монғол империясы дәуірінде келген монғол текті рулардың-төре,тіленгіт аталып, Абылай дәуірінде айдалып келген  қырғыздардың-қырғыз руы аталып қазаққа сіңіп кеткен.Бұларды еске алғанда ұлт өкілін қалыптастыратын қазақ үрдісінің мықтылығын, тектілігін,күштілігін айтып марқаюмен қатар мына жағдайларды ойға оралту ниетіміз бар еді..              
Бірінші.Ұлт өкілін қалыптастыратын ұлттық үрдіс- терең дариядай мол қазына, бола тұрып,егер қауым болып,ел болып оның үнемі бекем беріктігіне,толы-түгеліне көңіл аударып,ой салмаса ортайып қалады.Толық суалып кетпесе де іргесі шайқалып,шашылып-төгілуі әбден мүмкін. Кеңестік дәуірде, «коммунизм құрылысшыларын дайындап, совет адамын қалыптастырып» жүріп,қазақ ұлт өкілін қалыптастыратын тетіктеріміз бен ұстындарымыздың қайда қалғанын естен шығарып алып,оны ортайтып алғанымызға кейіннен өкініп те жүрміз.  
Екінші.Ұлт өкілін қалыптастыратын жүйелі үрдістің жан-жағын,жақсы абайлап,мұқият бақылап отырмаса,қазына қашанда,қандай бір бүлінуге,тозуға тап болуы мүмкін. Әсіресе,бүгінгі жаһандану дәуірінде,оның тазалығына, құрам бөліктерінің беріктігіне, сенімділігіне селкем түсіретін қандай бір құбылыстар мен әрекетке қарсы
тосқауыл қою,күрес жүргізу қажет (Бұл жағынан, кәзіргі халіміз тым төмен).Ақылшы данышпан ұстаз-Анахарсистің басқа жұрттың ғұрып-салтын уағыздағаны үшін,өмірін қидық,жастарды ата салтын бұздың деп,елден -жерден қудық,өздігінен ата-ананың ақ батасынсыз тұрмысқа шыққан қызымызды «ғұмыр бақи көрмей» кеттік,әдет-ғұрпымызға немқұрайлы қарағандарды елден аластадық, әке-шешеніің арына кір келтіргендерді, қорқақтарды,қашқындар мен сатқындарды иен далаға  тентіретіп жібердік     Қылмыскерлерді бет-аузын күйелеп,көлікке теріс қаратып мінгізіп,жұрт алдында масқараладық.Адамға қиянат жасау несі жақсы!Алайда,бұларды-тәрбиелік тетігіміздің, үлгі-өнегелік құндылықтарымыздың тазалығы үшін,ар-ұятымыздың бекемдігі үшін жасаған едік.
   Үшінші.Қазақ айтқан ғой.«Бүгін сығалаған адам, ертең кіруді ойлайды»-деп.Мына заманда,ашық қоғамда,сан қырлы уағыз,ой-сана,пікір,ниет,ағым, лебіздер әр түрлі жолмен, сағамен,жылғамен жылмиып кіріп,жыртығымызды бітеп үлгермей жатқан-ымызға арқа сүйеп,үлгі-өнегелік,тәрбие-тәлімдік құндылықтарымыздың түте-түтесін шығарғысы келіп тырмысып бағуда.Оны Ұлы көршілерімізден бастап,алыс-жақындағы діндес,тілдес, мүдделес қауымдардың қайсысы да пайдаланып қалуға ұмтылуда.Бұлай болуы асылында,біздің талап тілегімізге тәуелсіз,болуға тиісті заңдылық құбылыс. Алыс-беріс, келіс-кетіс,аралас-құраластықсыз өмір сүру кәзіргі заманда мүмкін еместігі түсінікті.Ол жағдай дүниенің төрт бұрышын тым жақындатқандықтан,кешегі АҚШ-та болған өзгеріс-құбылыс,нақты жағдай, ертеңдері Қазақстанда да болатынығы даусыз. Сондықтан,сырттан келген қандай бір мәдениет,руханият үлгілерінің асылын аршып алатын, жасығын сылып тастайтын қоғамдық санада  «РУХАНИ СҮЗГІ»болу керек.Бұл сүзгі-ұлт өкілін қалыптастыратын қазақ үрдісінің қақпасына қойылуы тиіс.Осындай үлгі өткен шақта болған екен.Ол-діл едіДілдің кешегісін, бүгінгісін, ертеңгісін зерттеп,баршаға ұсынғандар да баршылық..Алайда сол сүзгіні қақпа етіп,қазақ ұлтын қалыптастыратын асыл мұраның есігіне қоя алмай келеміз.  
      Төртінші.Кез-келген ұлттың тәрбиелік дәстүріне көз жүгіртсеңіз және олардың ерекше жетістікке жеткендерін зерделесеңіз,қоғамдық наным-сенім,діни санасына негіздемей,саналық дәстүрге сүйенбей ешқайсысы табысқа жетпеген.Мысалы,япондар мен немістердің,ұрпақ тәрбиелеудегі озық дәстүрі баршаға аян.Қытайлар мен үндістердің
тәрбие үрдісі өзгеше –ақ.Олардың табыс бастауы ұлттық ерекшеліктерін,сенім-нанымын негіздеген ұстанымында жатыр.Қытайдың бүгінгі жас ұрпақ тәрбиесінде Конфуций т.б. ілімдері,үндістанда тәрбиелеу жолының  үлгісі болған «Бхага-вадгита» ілім негіздері керекті жерінде,қажетті уақытында қолданыста жүр.Бала тәрбиесінде,ананы ардақтау,әспеттеу ілімі жапондарда дамып,бала тәрбиесімен үйде отырған аналарға жалақы төлеуге дейін жеткен.Немістердің орынды,дер кезінде талап қою60ата4 т2рт3пеке баулу ілімі мен вольдорф үлгісі үлкен беделге ие болған. . Дамыған елдер ішінде Жапонияда білім беру жүйесі ерекше.Жапон елінің білім жүйесі батыстық үлгіде болғанмен, нақты бір елдің жүйесін емес, керісінше батыстық  педагогикамен үйлестіріп, өзіндік білім жүйесін жасауға қол жеткізді. Жапондықтар ең бірінші өздерінің ұлттық құндылықтарын жоғары бағалайды. Олар білімге деген құштарлығымен танылған ұлт, ондағы білім жүйесі оқушы бойында да тиісті адамгершілік ережесін қалыптастырып, ұлттық сипаттағы қасиеттерді дамытады.Жапон елінде имандылық пен өнегелікке , патриоттыққа тәрбиелеу ең маңызды мәселе болып табылады.Ата-баба дәстүрін қандай заманда өмір сүрсе де бұлжытпай сақтауға тырысатын ұлттардың бірі жапон ұлты. Ғылымы мен техикасы қарыштап дамып,кез-келгеннің ақыл-ойы жетпес ғажайып технологияларды өндіріске енгізіп,соның арқасында экономикасімен өзге елдерден озық тұрған жапондардың адам тәрбиелеуге деген ынтасы өзгелерден өзгеше. Баланың ержеткенше рухани толысуы үшін ғұрыптары кұншығыс храмдарында күні бүгінге шейін бұлжытпай орындалады. Ер бала беске, қыз бала жетіге толғанда ата-анасы оған арнайы кимөнө кигізіп,храмға апарып, баланың аман-саулығы үшін рәсімдер жасалады. Осы шараға арнайы ұлттық тағамдар әзірленеді. Бала ержетіп,21 ге толғанда,арнайы кимөнө киіп,храмға барады.Үлкен өмірге қадам басуы осы кезден басталады. Бұл ең алдымен ата-баба дінін жүрегіне ұялатып,бойына сіңірумен байланысты. Ер не қыз балалардың ойнайтын ойыншықтарына дейін ұлттық нақышта жасалған. Ойын арқылы жапон баласы ер бабаның ерлігін түсініп, дана әженің шеберлігін таниды. Мысалы: ‹‹карута төри››деген ойынды кішкене баладан бастап,ересек адамдарға дейін ойнайды. Ол, әшейін уақыт өткізіп,ермек үшін емес, елінің кешесін санасына сіңіруге арналған. Бұл ойынды ойнау үшін байырғы әдебиеттен 100 жыр білу керек. Бұл 100 ақынның өлеңін жатқа айтумен бірдей деген сөз. Феноменды ми қабылеті осылай дамиды. Сонда тәрбиедегі кұншығыс елімен біздің ұқсастық жеріміз: отбасы тәрбиесіне мән беріп,ер баланы ел қорғаны,қыз балаға келешек отбасының ұйтқысы болуға баулу   
Ал,бізде Фарабидің, Баласағұнның, Йассауидің,Абайдың,Шәкерімнің қай ілімі,қашан ескеріліпті?! «Иманды ұл,ибалы қыз», «бек ұл,пәк қыз» т.б. тәрбиеліқ мұраттар мен қағидалар ауызға алынса,орта ғасырға жалтақтамай ілгері жылжиық,ондай қыздар мен ұлдар,қазақ музейлерінің мұрағатында да жоқ» дейтін халге жеттік.                                  
 
 
                                     Қобдабай Қабдыразақұлы(ғалым-жазушы)
]]> admin Thu, 26 Oct 2017 06:29:19 +0600 Әулеттік мектеп педагогикасы /ustazdarga/bayandama/3253-ulettk-mektep-pedagogikasy.html /ustazdarga/bayandama/3253-ulettk-mektep-pedagogikasy.html     Әулеттік мектеп педагогикасы                               
Қазақ қауымында әлмисақтан бері әлеуметтік және әулеттік      деп аталатын екі топтағы мектеп болған-ды.           
     Әулеттік мектеп-(қалың қауым,жұрт арасында,ел аузын-да,ол:-қазақтың қарадомбай мектебі аталады)-жеке отбасы-нан бастап,әулет,ауыл,тайпаға дейінгі адамдарға ортақ, жарық дүниеге жаңа келген сәбиден бастап, қарттарға дейін қатысатын,қазаққа тән(түрік тектес халықтардың бар-лығында ұқсас қалыптағы тәрбие мектебі болғанымен ара-сында айырмашылық бар),сан ғасыр бойында қызмет жаса-ған,күні бүгінге дейін жалғасып келе жатқан, келешекте де болатын,ұлт өкілін қалыптастыратын шынбайлы нұсқа, ерекше тәлім-тәрбиелік орта.           
      Қазақ танымында адам жасы:балалық,жігіттік және қарттық («Тәңертең төрт аяқпен,күндіз екі аяқпен,кешке үш аяқпен жүреді.Ол,кім?»-деген жұмбақты еске түсіріңіз.)үш кезеңнен тұрады.Өмірге келген күннен бастап,қырқына шыққанға дейінгі бала-қызылшаха кей өлкенде шарана (шақалақ) деп аталады.Ит көйлегін шешіп,қарын шашын алдырған соң,қаз-қаз басқанша-нәресте(кей өлкеде бөбек) делінеді. тұсауы қиылып, аяғын басқаннан жеті жасқа дейін-сәби(кей өлкеде балдырған)аталады.Жеті жастан он үш(15) жасқа дейін-балалық шақ.Балалық шақтың тіршілік тұрағы, тұрмыс аясы-жанұя аталған.  
      Отау иесі болғаннан,немере (не жиен)сүйгенге дейінгі кезең-отағасы (отанасы) аталып,тіршілік тынысының шеңбері-отбасыделінген.Немерелі-шөберелі болғаннан бақиға аттағанға дейінгі кезең-ата(әже) делініп-тұрмыс аясы-әулет атанған.Осы аталған кезеңдердің тіршілік шеңберінде жүргізілген,мақсатты,жүйелі тәрбелік іс-қимыл әрекетті ,тәлім- тәрбиелік үлгі-өнегені- ӘУЛЕТ МЕКТЕБІ деп отырмыз. Бұл мектеп- аты-жөнін айпарадай етіп маңдайшасына жазып қойған еңселі, ғимарат емес.(Алайда, тәрбиелік іс-әрекет белгілі ортада үйретуші- ұстазы бар,үйренуші-шәкірті бар, айқын бір нәрсені үйретіп  ұқтыратын амал-айла, сабақ-дәріс меңгертетін педагоикалық іс-қимыл.(Мысалы, Сұлтан деген ұстаз,Қожа деген шәкіртке, иен жонда,ат үстінде, шылым шегуді үйретіп бара жатыр.)Әулет мектебі-кім-кімге, нені, қалай үйретіп жатқаны айқын көрініп тұратын, «тұнық шыныдан жасалған»,әулет мүшелерінің көз алдында сабағын өткізетін мөлдір де, ашық мектеп.Ол талантты да озаттарды бөліп алып, оңаша оқытпайтын,кәрі-жас,ұл-қыз,бай-кедей, шенді-шекпенді,хан қараша баласы деп алаламайтын көпке ортақ мектеп.Осындай мектептің қазақ ортасында бар екенін, қазақ баласына тәлім-тәрбие беру амалына  көңіл аударғандар мен арнайы зерттегендердің барлығы да айтқан болатын.          
       Кейбір әулет өсіп-өніп,рулы елге,тайпа дәрежесіне жеткен. Орталарынан неше түрлі дарынды,өнериелері туып шыққан. Осы негізде дамыған,тайпа арасына қызмет жасаған, өнерлік-кәсіптік мектептер де болған.Олардың ерекшелігі тарихи тұлғалардың, өнериелерінің есімімен аталуы.Мәселен, Қорқыт, Ықылас мектебі,Құрманғазы,Тәттімбет мектебі, Бұқар,Абай мектебі,шешендік,жыршылық мектебі т.б. Сондай-ақ,керейлік үйшілер мектебі, адайлық зергерлік мектебі, наймандық бақсылар мектебі.          
        Әулет мектебінің түрі де мол.Мәселен ата-әже немесе әке-шеше мектебі,жезде-жеңге мектебі,ақсақалдар мектебі қарашаңырақ мектебі,ана мектебі,дана мектебі, ақшам мектебі, бала думаны,құрбы-құрдас мектебі,мереке-мейрам мектебі,еңбек-өнер мектебі  т.б.
        Әулет мектебі қазақтың тұрмыс салтынан туындағандықтан,оны,әдет-ғұрып,дәстүрлерден айыра.  тану оңай емес. Былай қарасаңыз,қазақта не көп,той думан,мереке көп. Оның бәрі,асып-төгіліп,шашылып-тарату үшін жасалған, мақтаншақ-бөспенің іс-әрекеті емес,бала тәрбиесі үшін, жастарға ұлағат үшін, үлгі-өнеге беру үшін жасалады.Оларды жалпы алғанда,қазақ-жастар думаны(бала қуанышы)деп атаған.Қазақ қандай да,салтын,думанын жасаса да,оның тәрбие мектебіне айналуын көздеген   
     Қазақ салтанатты адам рухын асқақтату үшін жасайды Ал,ұлттық рух бала жанына ділмен, тілмен,дәстүрмен, өнермен сіңетінін аңғарған халық,бала алғашқы мүшелден асқанға дейін,оның дамып жетілуі,өсіп нығаю әр кезеңін мұқият бақылап,жетістігіне жігер беріп,табысына талдау жасап,үнемі атап өтіп отырған.Мәселен,құрсақ той,ат қою, шілдехана,бесікке салу,шаш алу(қию),тұсауқияр, атқа мінгізу,сүндет той,тілашар т.б. ғұрыптарды осы кезеңдерде өткізген.Ондағы негізгі мақсат:жас баланы әлпештеумен қатар басқа балаларға берілетін тәрбие мен білімді осы шараларға сіңіріп беру ісін ұйымдастыру еді. Басқаша айтқанда; балаларға тәлім-тәрбие беру үшін,әулет мектебін осылай ұйымдастырып,оның пәндерін осылай оқытқан.Ол өз кезегінде,осы ұйымдастыру нәтижесінде , қазақтың ғұрып салтымен біте қайнасып,әдет-әдебіне ұласқан,күнделікті тыныс-тіршілігінің қалыбына айналған. Олай болса әулет мектебінің түрлері дегеніміз қазақ салтында,әдет-ғұрпында атқарылған әрбір іс-әрекеттің, ұйымдасқан,бірлескен,белгілі мақсатқа сай жүзеге асырылған шаралардың жиынтығы болмақ.           
     Әулет мектебінің тәрбие құралдары мен тетіктері де ерекше болған.Мәселен,тіл және сөз,ырым және әдеттер, ғұрыптар,рәсім-тәмсілдер,наным-сенімдер, мұралық және жәдігерлік дүниелер, атамекен-ел-жұрты,тұтынған ас суы,киім-кешегі,баспанасы,өскен өлке,ата-баба моласы , зираты т.б.Қей ретте,тәрбие құралдары өз кезегінде әулет
мектебіне де ұласа алады.Мысалы,жұмбақ айту,жасыру тәрбие құралы болумен қатар «Айтыс» аталатын бала думанының құрамдас бөлігі.Ал,балалар айтысы жай ғана тәрбие құралы емес.ол-әулет мектебінің бір түрі. Айталық, балалар айтысы тәжіксілесу немесе қарапайым сөз қағысы;суырып салмалыққа баулу,соған жаттықтыру айтысы;өтірік өлең айтыс;жаңылтпаш жарысы;мақал-мәтел жарысы:қара өлең айтысы;жұмбақ жасыру сайысы; сыр ашу сайысы;жұмбақ өлең айтысы,қүлдіргі айтыс , аралас айтыс сияқты оның көптеген түрі бар. Міне,осыларды өткізудің белгілі ережесі,әр түріне сай қойылатын талап бар.           
   Қазақ қоғамы аталы сөзді дәріптеп,оны тек қатынас құралы немесе тәрбие құралы ғана емес,өмір салтын үйлестіруші тетік ретінде пайдаланған.Осы негізде дала демократиясын қалыптастырып,жетім-жесір,қарт,мүгедек үйлерін жекелемей, түрме, қамау орындарын тұрғызбаған.Ол олма,құлдар мен күң, тұткындар мен олжаланған адамдар тағдыры ізгілікпен шешілген.Сондай-ақ,қазақ азаматын марапаттаса,«шенді шекпен жаппайтын, төсіне жылтыратып металл тақпайтын.» Қазақтың марапаты да-сөз,жазасы да-сөз.Сол себепті әулет мектебінде негізгі тәрбие құралы міндетін сөз атқарған. Мысалы; ардақтау,ұлықтау,мадақтау,дәріптеу,қолдау қолпаштау,кешірім сұрау, тағзым ету,аяққа жығылу, көңіл сұрау,естірту,дауыс шығару,көрісу,жоқтау қатарлы әдеттер, өз рәсім-тәмсілдерімен ғұрыпқа сіңісіп, қазақтың кім екенін басқаға танытатын ерекше бір ұлттық нышанға айналған.Оған коса,тәлімдіқ сөздер,тыйымдық сөздер,өсиет сөздер,бата-тілектер,аңыз әңгімелер,ертегі- хикаялар,шешендік сөздер, өлең-жыр, толғау дастандар қазақтың телегей теңіз рухани мүрасын құрай отырып,нағыз тәрбие құралы бола алған.Бұлар ислам хадис шарифімен ұштаса келіп діни тыйымдар мен бұйрықтарға етене қабысып кеткендіктен әулет мектебінің басты да,нақты тәрбие құралына айналған.Қазақ бір ауыз сөзбен,тұрғанды отырғызған,жатқанды тұрғызған, есенгірегеннің еңсесін көтерген,еліргеннің екпінін басқан,бір ауыз сөзбен «тірілтіп»,бір ауыз сөзбен  «өлтірген».        
     Тіптен, «Әулет мектебінің ең басты әлеуметтік пәні де- «Тіл өнері» болған. Осылайша,қазақ деген халықтың;сөзді тыңдау,сөзге тоқтау,сөзде тұру,сөзді ұғып оны қадірлей білу дағдысы,оның салихалы әдебіне, ерекше қасиетіне,өзгеше мінезіне айналған. Қазақ сөзбен адам жанын да,тәнін де емдеген.Қазақ тілмен тұлға,азамат тәрбиелеп қалыптастырған. Қазақтың тілі-қылыш,сөзі сойыл.     
       Тәрбиелеу ісі әулет мектебінде, адамның өсіп даму жас ерекшелігіне сәйкес жүргіз-ілетін. Мысалы кіндігі түсе бесікке салынып,мойны беки қырқынан шығарылып,құйрығын басса, құйрық басар жасап, еңбектеуге айналғанда,бауыр аяқ жасап,қадам басарда тұсауын қиған. Бесікке саларда бөлеу әнін орындайды. Бесік жыры үнемі айтылады. Сылап сипауды әнмен өңдеп орындайды.Алғаш тілі сөйлеуге келе тілашаржасайды  
      Бір жас аумағында-. шарана, шақалақ,нәресте атаулары қоланылады.Бір мен екі аумағында,қыз баланы бөпе,ұл баланы бөбек дейді.Екіден үш аралығын-бүлдіршін деп жалпылай атаумен қатар бірден үш жас арасында өбектеген,еркелеткен атаулар өте көп. Қазақ танымы бойнша бұл шақта қойылатын негізгі талаптар: «осы кезеңде бала әкесінен гөрі анасына көбірек тәуелді келеді. Қажеттілігі жақсы қамтамасыз етілмеген бала кейін өскенде маңайынан шу кетпейтін бақытсыз бала болып өседі. Бұл кезде ананың ең басты міндеті баланы құшағына қысуы мен емізуі де үлкен мәнге иеАнасының махаббаты мен мейіріміне қанып өскен бала өзіне сенімі мол, айналасындағылармен тез тіл табысып, қоян-қолтық араласа кетуі оңай, сүйкімді болып өседі. Өзіне қажетті ана махаббатынан екі жыл мақұрым қалған бала басқалармен тіл табыса басы қосылып ойнауы қиын, адамға жұғымсыздау болып өседі».Үштен бес жас аралығында балдырған, балауса атанады. 6-7-8 жас бала,балақай,3-12 жас арасы ойын баласы,7-13 жас жасөспірім,13-15 жас арасы ересек бала,жас жеткіншек,15-19 арасы бозбала, бойжеткен 20-30 арасы жігіт,қыз аталады. Қазақ қызы,қазақ жігіті деген атаулар өте ұлағатты атаулар.  Бала дамуы дегеніміз оның бойында,ойында,қимыл –қозғалысындағы өзгерісті, жаңалықты айтады. Айталық. нәрестенің, кіндігі түсуі,ана үнін ажыратуы, әке-шешесін тануы,күліп-жымиуы,аунай алуы, талпынуы,құйрығын басуы,еңбектеуі,қаз тұруы-қадам басуы, сөйлеуге икемделуі, сөйлеуі, аяқ-қолын ербеңдету алақан ұруға икемделуі т.б.Міне осы қатарлы бала дамуын ерекше бақылаған ұлтымыз,оның даму кезеңдерін мұқият қадағалап,әр кезеңіне айрықша мән беріп,ерекше танымдық-тәрбиелік іс-әрекеттер ұйымдастырып,тамаша сабақтар өткізген.Бүгінгі педагогика мен психологияда айтылатын даму кезеңдерін,қазақ жұрты тым ерте танып білген,осы кезеңдердің әрбіріне ат беріп,атап өтіп отырған.Осы кезеңдерде жасалатын бағым- күтім,көрсететін үлгі-өнеге, игерілетін машық дағдылар мұқият дараланып,өте орынды тәсілмен жүзеге асырылған.            
  Әулет мектебінде берілген үлгі-өнеге,білім мен дағдының мазмұнын пайымдасақ, жекелеген пәндерді үйрету ғана емес, жалпы әлеуметтік білімді үйрету көзделген         
     Тарихқа көз жүгіртетін болсақ,кең байтақ өлкемізде буыннан –буынға жалғасып, ұяттылық, әдептілік, көргендік, мейрімділік салтанат құрып, үйлесім тауып жатқан.Міне, сол қымбат ,асыл қасиеттердің бәрі отбасы,ошақ қасында бүршік атып,бұтақ жайған.           
     ҚАРАПАЙЫМ ҚАЗАҚ ОТБАСЫ түрлі тәрбие құралдарын толық пайдалана алмаса да,өңірлік,рулық,ауылдық шеңберде өз балаларын әулет мектебінде тәрбиелеп келді. Шаруа отбасында тәрбие,үлгі өнеге көрсету іс-әрекеті,әулет пен тайпаның,рудың шынайы өмір әрекеттерінен айырмашылығы аз еді.Тәрбие құралдарының аясы атам заманнан қалыптасқан шаруа отбасының қатынастар жүйесіне,еңбек қимылдарының ауқымында жүзеге асырылатын.Ұлттық тәрбие құралдары өз жүйесін құрай отырып,тұрмыс салтында тұрақты әрекет етуші дәйекке айналған.         
        Қазақ қауымының қай кезеңінің алып қарасаңыз да,еңбектің көбін балалар еңсерген. Олардың тіршілік те алар орыны,әулеттегі қолғабысы орасан зор болған.Қазақ атамыз: «баланың ісі білінбес,тайдың мінісі білінбес» деген ғой. Әсіресе бақташылар мен бағбандардың,балықшылар мен дихандар үшін балалардың көмегі шексіз еді.Әрі өмірге дайындау,осы еңбекке жас өспірімді тікелей қатыстыру жолымен жүргізілетін. Сондықтан,баланың жасына сай,игертуге тиісті еңбек дағдысын уақытты ұтымды пайдаланып үлгерту ата-ана үшін қасиетті борыш,әрі парыз болған. Мәселен  бала қозы жасында-қозы бағып,бұзау қайыруға тиісті болған.Тезек теріп, шөмшек отын дайындау да,осы жастағылар үлесіне тиген.Мал сауып,төл бөлу,қозы көгендеп, құлын тарту қозы жасындағы балалардың басты еңбегі еді.           
        Ал,ата-әже және әке-шеше үшін бала жасы оның еңбекке араласуына сай төмендегідей аталатын. Ермегім, алданышым, қолұшым, қолғанатым,серігім, сүйенішім, асыраушым. Қолқанат бола бастаған   шақта олардың жасы атқаратын  міндетімен аталатын. Қозы жас; қой жас;жылқы жас; патша жас;аңдушы;қағушы;суқұяр: атқосшы; көрікші; соғушы; аутартар; ескекші.Жыл бойында атқарылатын еңбек нау-қаны, балаларға олардың жасына сай еңбек мейрамын-(әулет мектебін) сыйлаған-ды.Төл аяқтандыру, қырқын,төл пішу, шөп шабу, егін ору,соғым сою сияқты еңбек науқандары біті-сімен,қазақтар,салттық мейрам жасап, оны әулет мектебіне айналдырған.Мысалы: сірге жинар,төстік қаптар,соғым бас, көгентүп жасау,пішен той,сабан той т.б.Әулет мектебінің қай түрін алсақ та,негізгі мақсат:ЖАС ҰРПАҚТЫ көзі ашық,көкірегі ояу,парасатты жақсы АТА АНА болуға әзірлеу,дәуір талабына сай өмірге дайындау екендігі айқын аңғарылады.Өмірге есті де,епті әке-шеше дайындау қазақ үрдісінің бірінші ерекшелігі:ұл мен қыздың өмірге келген күнінен бастап,отау тігіп бөлек шыққанға дейін,бір ғана әулет мектебінің аясында тәрбиеленуі болып табылады. Екінші,Қауымдық тәрбие мен отбасылық тәрбиесі,бірін-бірі қолдаушы ниеттес іс-әрекет арқылы жүзеге асатынҮшінші.Адамдардың тәрбие ісіндегі мақсат,мұрат сәйкестігі,ұлттық мүдде бірлігі,әдеп,тіл,дін ұксастығы ұрпақ тәрбиесінде алалық туғызбайтын.       
      Бүгінгі қалыптасқан белгілі ғылыми–теориялық заңдары бар педагогика ғылымы өмірге келгенше де адамзат тәрбие ісімен айланысып бақты.Оның қағазға жазылып түспеген, бірақ халық жадында мәңгі сақталып,ұрпақтан –ұрпаққа ғасырлар бойы ауызша нақыл-ақыл, өсиет,өнеге, қағида болып тарап келген  білім-білік, тәлім-тәрбие беру тағлымдары бар. Ал,қазақтың педагогикалық негізгі ілімдері ауызша және тасқа,қағазға жазылып бізге жеткен.Ауызша және жазба түріндегі педагогикалық ой-сана,оларды жүзеге асыру амал-айла,тәсіл-әдістерінің тәжірибелік үрдістері мен халықтың тұрмыс-тіршілігіндегі рухани тәжірибелері арқылы қалыптасқан тәрбиелік және дүниетанымдық  ұстаным,құндылықтар жүйесін  халық педагогикасы деп түсіндік. Олай болса, халық педагогикасы қоғам дамуының (алғашқы қауымдық қоғамнан бастап)  белгілі сатыларынан өтіп, ғылыми педагогика дәрежесіне жеткенше ұрпақ тәрбиесінің бастау бұлағы, педагогиканың түп негізі болып, тәрбие жүйесінің құрылымын айқындайтын бірден бір ой-сана қоры,асыл мұра бола алады. Халықтық педогоика ұғымын біршама талдаған орыс педагогы К.Д.Ушинский: халық тәжірибесінсіз “педагог та жоқ, педагогика да жоқ “-десе, Аристотель:«Біз бала тәрбиелеуде халық тәжірибесіне сүйенеміз»-дейді.Бұл тәлім-тәрбиелік үрдіс-сол халықтың ұлттық ерекшеліктеріне байланысты дамып, қалып-тасқан.Ал ұлттық ерекшеліктері сол этностың тұрмыс-тіршілігіне, тарихи әлеуметтік, жағрафиялық жағдайларына, генетикалық,физиологиялық т.б. ұлттық ерекшелігіне байла-нысты болатыны белгілі. Тәрбиелеу ұлттық үрдісі: салт-дәстүр, жол-жора ырымдар, салт-тық рәсімдер мен ауыз әдебиеті үлгілері, ұлттық ою-өрнөк түрлері,ойындары арқылы отбасылық тәрбиеден  басталып, ауыл-аймақ, ел-жұрт, ру-тайпа, қала берді бүкіл халық-тың қарым-қатынасынан берік орын алған.Ол-әбден қалыптасқан,орныққан құндылық. Өйткені,ол бас-аяғы жүйелі, ғасырлар бойы қалыптасқан айрықша төлтума дүниетаным кешеніКөне дәуірде; ғұндарда, сақтарда, түріктерде  отбасылық мектеп болған.Нақтылы жазба дерек бойынша,түрік дәуірінде,Ұмай  Ана мектебі жұмыстаған.Қазақ мектебінің басы–Ана мектебі. Оның тарихы тым тереңде жатыр.Ол даму тарихында Дана мектебі дәрежесіне жеткен.Қазақтың жеке ел болып,еңсе көтерген сол бір дәуірде,текті ата әулет-терінде Қарашаңырақ мектебі орнаған. Әулет,ауыл, ру,тайпа аумағында ақсақалдар мектебі ерте дәуірде қалыптасқан. Бұлар тіршіліктің бар саласында,өмірдің әр белесіне етене араласып, әже-ата,әке-шеше, жезде -женге мектебі аталып, қазақ қоғамында ауқымды педагогикалық іс-әрекет жүргізді, жас ұрпақты өмірге дайындады,үлгі-өнеге ұқтырды.Оларды жалпысынан Әулет мектебі деп атадық Әулет мектебінде-білім беру, тәрбиелеу ісі әдетте, отбасылық тәрбие делініп келгені белгілі.Қазақтың ұрпақ тәрбие-леу үлгі өнегесі бір ғана отбасының міндеті болған жоқ және тек бір ғана отбасы шеңберінде жүзеге асқан жоқ. Шындығында,ол іс-әрекет оқшауланған бір ғана отбасылы- педагогикалық процесс те емес.Баланың тәрбиесі мен оның үлгі-өнеге игеруіне тек әке-шеше ғана емес,ағайын кез-келген туыс,ауыл-аймақ,көрші қолаң,алыс-жақын бәрі де жауапты болған. Танысын- танымасын ересек қазақ, баланың оғаш қимыл әрекетіне, құлық-мінезіне ескертпе жасап, тиым қоюға міндетті болған.Дәлірек айтқанда,әрбір ересек адам,ақсақал қария, ақын-жырау,сері-сал,жүргінші-жолаушы,түсел-мейман, ел кезген диуана, керек десеңіз,дала кезген жат жұрттық жиһангер бәрі-бәрі әулет мектебіне қатысып, ұстаздық етуге тиіс болған. Сонымен қатар әулет мектебі тек жастарға тәлім-тәрбие,білім беру үшін құрылған жоқ.жасамыстар да,қарттар да бұл мектепке әрі ұстаз,әрі шәкірт болған.Қазақта үзіліссіз білім беру, тәрбиелеу ісі,осылай,әулет мектебі арқылы жүзеге асқан.Әулет мектебі; ата-әже,әке-шеше,жеңге-жезде деген сияқты отбасылық білім беру,тәрбилік үлгі-өнеге қөрсету үшін тармақтала отырып дамыды.Ол-балалар ойын- сауығын (ұлттық жалпы ойынды),ұлттық еңбек мейрамдарын,сайыс-додалар мен ғұрып салттарын қамти отырып,қазаққа өнер-білім беріп, ұлттық ой-санасын орнықтыр-атын,кісілік келбетін айшықтайтынпедагогикалық құралдар жүйесін тағайындап өмірге келтірген,керектеніп пайдаланған.            
           Ал,қазақтың педагогикалық ілімі,қазақ философиясымен бірге қалыптасып,біте қайнасқан.Дәлірек айтқанда,. қазақ педагогикасықазақтың даналық ой-пікірлерімен, адамтану білімімен,дүниетанымдық,наным-сеінімімен, әдептік үлгі-өнегесімен тікелей байланысты дамып,бүгінгі ғылыми педагогикаға ұласты.Анығында,қазақ педаго-гикасы-аталған төрт тұғырдың  өзара байланысы мен заңдылықтар-ына сүйене отырып дамып жетілді.         
     Қазақ педагогикасы–оқыту және тәрбиелеу ісінде шәкірт пен ұстаз алдына айқын мұрат-мақсат жүктеген; үнемі басшылыққа алатын,тұрақты да, терең қағидаларға сүйенген;айқын жолы мен амал-айласы бар, жүйелі ,қалыптасқан;ұлық ұстаздардың әр дәуірде ойлап тапқан ілімдеріне негізделген;- сүбелі дүниетаным,ұлтанды мәдениет.Оны
ғылыми  тұрғыдан пайымидап,теориялық тұрғыдан саралайтын,оның құрамдас бөліктері мен ұғымдар арасындағы байланысты, заңдылықтарды ашып көрсететін педагогикалық ғылымның бір тармағын (Г.Н.Волков үлгісімен) Этнопедагогика деседі.(Біз бұл атауды қабылдауға құлықты емеспіз.)                               
         Талай ғасыр талқысынан сүрінбей өтіп,бізге жеткен, қызылшаха жәндікті салып жібергенде, «өңдеп», «кісі» етіп «өндіріп» беретін Тәңір сыйлаған,ерекше құрылымы бар-«Электрондық–тәрбиелік қазақ машинасы»-ұлт өкілін қалыптастыратын қазақ үрдісі. Ұлттық тәрбие үрдісінің ерекше қасиеті-өткенді талдап,кәзіргіні анықтап,болашақты болжауға мүмкіндік беретін,табанға тірек,барша ұстазға бағыт-бағдар болатын шамшырақ болуында.Ұлт өкілін қалыптастыратын  қазақ үрдісіне тап болған,қандайда болсын жеке адам,егер, ол;әжептәуір басқа ұлт өкілі болуға төселген болса да,тіптен сезім мүшелерінде қандай бір кемістік болса да,тіп-тен дүние танымы, наным-сенімі өзгешелеу болса да, белгілі уақытта қазақ ұлт өкілі болып,қайта қалыптаса алады.Тек кейбір жағдайларда; ұлттық тілді меңгермеген, ойлау жүйесіне басқаның әсері тиген адамның ұлт өкілі болып қалыптасуы аздап кешігетіні болмаса бәрі –бір түбінде оңалады. 
        Осы ұлағатты мұраның пайдаға асып,бағы жанған ордасы-қазақтың әулеттік мектебі-Ана мен Дана мектебі болатын. Қазақ педагогикасының туып қалыптасып,дамып жетілген, өсіп өркендеген бесігі де әулеттік мектеп еді.Ол мектептің басы-Ана мектебі-күні бүгінгі дейін жалғасын тауып, қызметін атқарып келеді.Біз осы мектепте ұстанған тәлім-тәрбиелік,білім беру ісінің негізін,бағытын,қағида мұратын тағайындаған педагоги-калық ілімді-әулеттік мектеп педагогикасы деп отырмыз.Екінші жағынан қазақ педагогикасы-әулеттік мектеп педагогикасы мен Ұлы Дала ұстаздарының ілімдік дүниетанымына негізделіп қалыптаса тұрып,халық педагогикасы,этнопедагогика ұғым-дарына сіңісіп, өзінің түп тамырлық мағынасынан айырылып барады.Қазақта  топтық, таптық,бектік немесе байларға,кедейлерге(касталық) тәрбие деген айырма болмаған.Қай-қайсысы да Ана мектебінен оқып білім алған, өнеге үйреніп тәрбие көрген.
                                                     
                      Қобдабай  Қабдыразақұлы (ғалым-жазушы)         
                                Айнұр Серікқызы         07  қазан 2017

 

 

]]> admin Thu, 26 Oct 2017 06:28:39 +0600 «Шалқан» орыс халық ертегісі. /main/3252-shalan-orys-haly-ertegs.html /main/3252-shalan-orys-haly-ertegs.html Акымжанова Асем Бақытбекқызы                                                                                      №154 бөбекжай-балабақшасының                                                                                      2-санатты тәрбиешісі

 

Білім беру саласы: Коммуникация.

Білім бөлімі: Көркем әдебиет.

Мақсаты: Балаларды ертегіні мұқият тыңдай білуге,тіл байлығын дамытып,байланыстыра сөйлей білуге,сұраққа толық жауап беруге дағдыландыру,олардың ертегіге деген қызығушылығын арттыру.

Көрнекілік: Кейіпкерлердің суреттері,бейнетаспа,конус театры.

Шаттық шеңбері:

Алдымыздан кезіккен,                                                                                                      көп танысты көреміз.                                                                                                        Барлығына ізетпен,                                                                                                          иіліп бас иеміз.

(Балалар шеңбер бойына тұрып шаттық шеңберін айтады).                                                                                                                               -Балалар көңіл күйіміз  жақсы болсын деп бір-бірімізге алақанымыздың жылуын сыйлайықшы.(Балалар қолдарынан ұстайды).                                                                                                       -Қане алақанымыздың жылуын, ыстығын сездік пе

(Балалардың жауабы).                                                                                                      -Олай болса,бір-бірлеріңе деген ыстық сезімдерің өшпесін.Әрқашанда тату болып,дос болып жүре беріңдер.                                                                                                      

-Балалар орнымызға отырайық,жыл мезгілі туралы әңгімелесейік.                                     

-Қазір жылдың қай мезгілі

(Балалардың жауабы).                                                                                                      -Күз мезгілінде табиғатта қандай өзгерістер болады.

-Күзде қалай киінеміз

(балалардың жауабы).                                                                                                      Өте жақсы жарайсыңдар.Күз мезгілі туралы кім тақпақ біледі? 

(Балалар күз туралы тақпақтар айтады).                                                                               -Өте тамаша сендер күз туралы тақпақты жақсы айттыңдар.Балалар қазір мен сендерге күз мезгілі туралы жұмбақ жасырамын,сендер жауабын тауып көріңдер.

 

  Жұмбақ.

           

Ағайынды бәрі ,                                                                                                          шықса жасыл ,                                                                                                          түссе сары.                                                                                                    

(Балалар жұмбақты шешеді).                                                                                              -Балалар сендер жұмбақ білесіңдер ме? қане бір-бірлеріңе жасырып көріңдерші.(Балалар жұмбақ жасырады)                                                                                                                   

 

  Тосын сәт: телефон шырылдап,Алпамыс қоңырау шалады.Балаларға сұрақ қояды.(балалар жауап береді).                                                                                       

Балаларды мадақтап тосын сый жібереді.                                                                                                     

-Балалар Алпамыс сендердің жауаптарына риза болып тосын сый жіберіпті.Оның не екенін көру үшін көгілдір экранға назар аударайық.Дискіден «Түлкі мен тырна» орыс халық ертегісін көрсету.                                        

  Сұрақ-жауап.                                                                                                               -ертегілерде қандай кеіпкерлер кездесті?                                                                              -түлкі не істеді?(Балалардың жауабы).                                                                                   -өте жақсы.     

Сергіту сәті.                                         

Тамшылар тамады,                                                                                                                      терезе қағады.                                                                                                          Жылғалар ағады,                                                                                                      жаңбыр көп жауады              .                                                                               

Жапырақ жылайды,                                                                                                                  көмекті сұрайды.                                                                                                          Жел соғып кенеттен,                                                                                                  төгіліп құлайды.                                                                                                                   -Ал балалар бойымызды сергітіп алсақ,ертегімді бастайын.Қазір мен сендерге конус театры арқылы «Шалқан» ертегісін айтып беремін,мұқият тыңдайық. «Шалқан» ертегісін конус театры арқылы көрсетіп,айтып беру.                    

Сұрақ-жауап.                                                                                                                  -Ертегі ұнады ма?                                                                                                            -ертегі не туралы? (Балалардың жауабы).                                                                                     

Қортынды.Дидактикалық ойын Өзің тап.                                                                                      

Шарты жасырын тұрған суреттерді алып тақтаға іледі де, аттарын айтады.                       

-Балалар бұл жай суретпе,әлде ертегі кеіпкерлері ма                                                                 -оны қайдан білдіңдер Суретте шалқан ертегісіне ұқсай ма?

-Олай болса,тақтадағы суреттерді ертегі желісімен қойып көриікші. (Балалардың жауабы).                                            

]]> asem154 Thu, 19 Oct 2017 22:44:22 +0600 Ашық сабақ:Үй жануарлары /main/3251-ashy-sabay-zhanuarlary.html /main/3251-ashy-sabay-zhanuarlary.html Темиржанова Альмира Кенескановна                                 

№154 бөбекжай – балабақшасының

қазақ тілі мұғалімі.

 

Тақырыбы:"Үй жануарлары"

Білім беру саласы: « Коммуникация »

Білім бөлімі: Қазақ тілі

Мақсаты:Ойын және ойын жаттығулары арқылы қазақ тіліне деген қызығушылығын арттыру. Қазақ тілінде ойын толық жеткізіп, байланыстыра сөйлеуді дамыту. Үй жануарлары туралы түсініктерін кеңейту. Балаларға халқымыздың кәсібі мал шаруашылығы жөнінде түсінік беру. Төрт түлік малдың адам өміріне пайдасын, тұрмысқа қажеттілігін түсіндіру. Балалардың сөздік қорын молайту, қамқорлыққа, адамгершілікке тәрбиелеу.

              « Шаттық шеңбері »

Біз балдырған тең басқан

Дос құшағын елге ашқан

Тілейміз тыныштық

Ашық болсын көк аспан

Мықты болсын іргеміз

Бәріміз де біргеміз

Қайырлы таң, қайырлы күн!

Құрметті біздің қонақтар.

 

- Балалар қазір жылдың қай мезгілі?           (- Қазір қыс мезгілі )                    

- Қыс айларын атаңдаршы?                          (- Желтоқсан, қаңтар, ақпан )

- Қазір қай ай?                                                (- Қазір ақпан )

- Бүгін аптаның қай күні?                             (- Бүгін сәрсенбі )

- Ауа – райы қандай?                                     (- Бүгін күн суық )

- Қыс мезгілінің қандай ерекшеліктері болады?

Сөздік/ойын: « Қай дыбыс? »

- Балалар сиқырлы қалам арқылы

 « Қай дыбыс? » ойынын ойнап көрелік.

- Естіп бірге қайталайық

- Қандай дыбыс деп ойлайсыңдар?

- « Қ » дыбысы дауысты ма, дауыссыз ба?

- Тіл ұстарту жаттығуын жасайық.

- қы – қы – қы – жылқы

- қо – қо – қо – қоян

- құ – құ – құ – құлын

- Осы « Қ » - дыбысы кездесетін қандай сөздер білесіңдер? ( қ дыбысы кездесетін сөздерді айтады )

- Балалар, сендер « Қ » - дыбысынан басталатын көптеген жануарларды айттыңдар. Олай болса бүгін біз осы жануарлар туралы әңгімелейік.

- Жануарлар қандай түрге бөлінеді?    ( түрлерін айтады )

- Жабайы аңдар қайда мекендейді?      ( мекендейтін орнын айтады )

- Үй жануарлары қайда мекендейді?

 

-Қазақ халқының негізгі тіршілігі мал шаруашылыңы болған. Төрт түлік мал, мінсе көлік, жесе тағам, ішсе сусын, кисе киім, тұтынса бұйым болған. Сондықтан төрт тұлік малдың адам тіршілігіне пайдасы зор екен.

Слайд көрсетіледі.

- Ал енді балалар қандай үй жануарын көріп тұрмыз?

 

Балалардың жауабы.

   - Мынау түйе

Түйе төлі ботақан

Мөлдіреп көзі ойнаған

   - Мынау жылқы

Жылқы төлі құлыншақ

Тұяғы жерге ұрыншақ

    - Мынау сиыр

Сиыр төлі бұзау

Сүйкімді әрі асау

     - Мынау қой

Қойдың төлі қошақан

Өріске қашқан қорадан

     - Мынау ешкі

Ешкі төлі лақ

Тыныш тұрмайды ол бірақ

Дидактикалық/ойын: « Жайлауда »

- Сендер үй жануарларын және олардың төлдерін жақсы біледі екенсіңдер.

- Олай болса, өздеріңе ұнаған үй жануарлары мен төлдерін жайлауға орналастырайық.

- Жайлауымыз төрт түлікке және олардың төлдеріне толып қандай керемет болған.

- Осы үй жануарлары туралы не білеміз?

- Түйе туралы не білеміз?

- Сиыр жайлы не айтасыңдар?

- Қой туралы не білеміз?

- Ешкінің әдемі лағы туралы не білеміз?

 Балалардың жауабы.

- Жылқы ірі, өте әдемі жануар. Жеті қазынаның бірі. Жылқы етінен жал, жая, қазы, қарта әзірленеді.

- Түйе тікенек шөп жейді, су ішеді.

Түйе маған шұбат береді

Шұбат маған қуат береді

- Сиыр жем, шөп жейді.Су ішеді. Сиыр сүт береді. Сүттен – айран, құрт, май, қаймақ, ірімшік алады.

- Қойдың еті, сүті, жүні пайдалы.

Мал өсірсең қой өсір

Өнімі оның көл көсір

 

Жалт – жұлт етіп лақ

Жағалайсың бұлақ

Секірем деп бірақ

Қала көрме құлап

Тұрсың маған ұнап.

Дидактикалық/ойын: « Жұмбақ

 сурет »

- Төрт түлік малдың пайдасын жақсы біледі екенсіңдер.

- Ал осы жануарлар туралы жұмбақтар жасыра білесіңдер ме?

- Ол үшін мына жердегі жұмбақ суреттерді алып, сол туралы жұмбақтар жасырайық.

(Ортаға бір баладан келіп, жұмбақ суреттерді алып, сол туралы жұмбақтар жасырады, қалған балалар шешуін табады )

Сөздік/ойын: «Қалай

дыбыстайды? »

- Балалар, сендер жұмбақтардың шешуін жақсы біледі екенсіңдер,ал осы жануарларды дыбысынан ажырата білесіңдер ме?

- Сиқырлы қаламның көмегімен дыбыстарын тыңдап көрейікші.

- Түйе қалай дыбыстайды?                      (Түйе боздайды, бө – бө – бө )

- Жылқы қалай дыбыстайды?                 ( Жылқы кісінейді, и – о – о – о )

- Сиыр қалай дыбыстайды?                    ( Сиыр мөңірейді, мө – мө – мө )

- Қой қалай дыбыстайды?                       ( Қой маңырайды, бе – бе – бе )

- Ешкі қалай дыбыстайды?                     ( Ит арсылдайды, аф – аф – аф )

Сергіту сәті.

Ән « Төлдер »

Сөзін жазған: Ө. Өмірбеков.

Әнін жазған: Б. Ғизатов.

 

- Балалар, сендер ертегілерді жақсы көресіңдер ме?

- Қандай жануарлар туралы ертегілер білесіңдер?

(Білетін ертегілерін айтады.

- Бес ешкі, Күшік пен мысық, Жыл басна таласқан хайуанаттар, Алдар көсе, Төлдер айтысы, Шалқан, Үйшік, Қызыл телпек....)

Есік қағылады.

- Есікті ертегі қағып тұр

- Не айтамыз?

- Ендеше біз өзіміздің оқыған « Құлыншақтың достары » ертегісін тамашалайық.

(Балалар атрибуттар киіп ертегіні сахналайды)

Қорытынды:

- Балалар, сендерге ертегі ұнады ма?

- Ертегіде қандай үй жануарлары кездесті?

- Қандай жабайы аңдар болды?

- Міне қараңдаршы жануарлар да бір – бірімен дос бола біледі екен.

- Сендер де бір – бірлеріңмен доссыңдар ма?

- Дос болу үшін не істу керек?

 

- Сендер бүгін ертегіні жақсы ойнадыңдар, бірнеше ойындарға қатысып, жануарлар туралы көптеген     

сұрақтарға жауап бердіңдер.

- Енді біз балабақшада тату-тәтті дос екенімізді көрсетіп « Біздің балабақша » әнін орындап жіберейік.

Ән: « Біздің балабақша »

Сөзін жазған: А.Асылбеков

Муз жазған: А.Райымқұлова.

Балалар қандай үй жануарлары, қандай жабайы аңдар болғанын айтады.

(Балалардың жауабы.

- Бөлісу керек, ренжіспеу керек, әдепті болу керек, ұрламау керек.

« Біздің балабақша » әнін орындайды.)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

]]> almira154 Wed, 18 Oct 2017 23:18:04 +0600 ИНФОРМАТИКА 5 КЛАСС КРАТКОСРОЧНЫЙ ПЛАНЫ КСП 2017-2018 по обновленной программе /main/informatika/3245-informatika-5-klass-kratkosrochnyy-plany-ksp-2017-2018-po-obnovlennoy-programme.html /main/informatika/3245-informatika-5-klass-kratkosrochnyy-plany-ksp-2017-2018-po-obnovlennoy-programme.html

 ИНФОРМАТИКА 5 КЛАСС КРАТКОСРОЧНЫЙ ПЛАНЫ КСП 2017-2018 по обновленной программе

5 класс, информатика, поурочный, планы, краткосрочный, среднесрочный, долгосрочный, КСП, ССП, ДСП, КТП, календарный, 2017-2018

]]> admin Tue, 22 Aug 2017 19:33:07 +0600 ГЕОГРАФИЯ 7 КЛАСС КРАТКОСРОЧНЫЙ ПЛАНЫ КСП 2017-2018 по обновленной программе /main/geografiya/3244-geografiya-7-klass-kratkosrochnyy-plany-ksp-2017-2018-po-obnovlennoy-programme.html /main/geografiya/3244-geografiya-7-klass-kratkosrochnyy-plany-ksp-2017-2018-po-obnovlennoy-programme.html

ГЕОГРАФИЯ 7 КЛАСС КРАТКОСРОЧНЫЙ ПЛАНЫ КСП 2017-2018 по обновленной программе

7 класс, история, казахстана, мира, поурочный, планы, краткосрочный, среднесрочный, долгосрочный, КСП, ССП, ДСП, КТП, календарный, 2017-2018

]]> admin Tue, 22 Aug 2017 19:20:53 +0600 ВСЕМИРНЫЙ ИСТОРИЯ 5 КЛАСС КРАТКОСРОЧНЫЙ ПЛАНЫ КСП 2017-2018 по обновленной программе /main/tarich/3243-vsemirnyy-istoriya-5-klass-kratkosrochnyy-plany-ksp-2017-2018-po-obnovlennoy-programme.html /main/tarich/3243-vsemirnyy-istoriya-5-klass-kratkosrochnyy-plany-ksp-2017-2018-po-obnovlennoy-programme.html

ВСЕМИРНЫЙ ИСТОРИЯ 5 КЛАСС КРАТКОСРОЧНЫЙ ПЛАНЫ КСП 2017-2018 по обновленной программе 

5 класс, история, всемирный история, мира, поурочный, планы, краткосрочный, среднесрочный, долгосрочный, КСП, ССП, ДСП, КТП, календарный, 2017-2018

]]> admin Tue, 22 Aug 2017 19:12:52 +0600 БИОЛОГИЯ 7 КЛАСС КРАТКОСРОЧНЫЙ ПЛАНЫ КСП 2017-2018 /main/biologiya/3242-biologiya-7-klass-kratkosrochnyy-plany-ksp-2017-2018.html /main/biologiya/3242-biologiya-7-klass-kratkosrochnyy-plany-ksp-2017-2018.html

БИОЛОГИЯ 7 КЛАСС КРАТКОСРОЧНЫЙ ПЛАНЫ КСП 2017-2018

7 класс, БИОЛОГИЯ, биология, поурочный, планы, краткосрочный, среднесрочный, долгосрочный, КСП, ССП, ДСП, КТП, календарный, 2017-2018

]]> admin Tue, 22 Aug 2017 19:04:47 +0600